Over de mythe van Psyche en Eros
Deze blog verkent de mythe van Psyche en Eros, niet alleen als een Grieks liefdesverhaal, maar als een tijdloos archetype voor spirituele groei en het individuatieproces van Jung. Daarvoor vind je in deze blog een samenvatting van de mythe en een eerste aanzet voor deze ontwikkelingsweg, die ik in de blog ‘Psyche en Eros en de Spirituele Weg: 5 lessen in Wijsheid‘ verder uitwerk.
Hoe Psyche en Eros verder dromen
De mythe van Psyche en Eros verbeeldt een verhaal van innerlijke transformatie. Deze transformatie wordt vaak geïnterpreteerd binnen het kader van het mannelijke/vrouwelijke principe. Psyche, als symbool voor de ziel, ondergaat in deze interpretatie allerlei beproevingen, opgelegd door de jaloerse godin Aphrodite, om haar ‘Ware Liefde’ (Eros) terug te vinden.
Deze ‘Ware Liefde’ draait dan, óf om het ontwikkelen van het mannelijke element binnen het vrouwelijke. Of het is juist gericht op de bevrijding van het vrouwelijke dat omringd wordt door het mannelijke.
Toch zijn dat slechts enkele van de mogelijke perspectieven. Want misschien kan het verhaal van Psyche en Eros óók geïnterpreteerd worden als een meer (genderneutrale) Inspiratieweg van het Innerlijk. Psyche en Eros als een spiritueel verhaal, inclusief handreikingen, voor ieder mens – man en vrouw – die geschikt is om tot ware volwassenheid te kunnen komen?
Deze ontwikkelingssymboliek in de mythe van Psyche en Eros weerspiegelt dan een richtingwijzer binnen de hedendaagse zoektocht naar zingeving, identiteit en geluk, te midden van een wereld vol oordelen, stress en prestatiedruk.
Psyche en Eros als richtingwijzers op het Spirituele Pad
In deze blog probeer ik te laten zien hoe de lessen van de mythe van Psyche en Eros — lessen die gaan over onderscheidingsvermogen, geduld, overgave aan wat gegeven wordt en liefde voor de Ziel — misschien ook begrepen kunnen worden als richtingwijzers op de innerlijke spirituele weg van ieder mens.
In een tijd waarin velen – vooral ook onze jongeren – zoekende zijn, nodigt deze eeuwenoude mythe dan ook uit om opnieuw te leren vertrouwen op de vleugels van de ziel.
Ik heb deze blog opgedeeld in twee delen. In dit eerste deel vat ik met name de mythe van Psyche en Eros samen. In het tweede deel bied ik een interpretatie van de mythe en koppel ik deze interpretatie vervolgens aan de huidige tijd.
(🕒 Leestijd: ca. 9 minuten | ✍️ Deel 1 van 2 )
Psyche en het Vrouwelijke Archetype
Het wordt wel het grootste liefdesverhaal in de Griekse mythologie genoemd: het verhaal van de liefde tussen Psyche en Eros. Hoe de God van de Liefde verliefd raakte op de Schoonheid van de Ziel. Dit verhaal kent tevens allerlei interpretaties.
De bekendste analyses grijpen daarbij vaak terug op het ‘vrouwelijke’ verhaalelement van Psyche: ze nemen tot op zekere hoogte vooral het ‘Vrouwelijke’ element in de mythe letterlijk.
Twee vooraanstaande analyses van het verhaal van Psyche en Eros zijn bijvoorbeeld die van Erich Neumann en Marie-Louise von Franz, twee bekende en invloedrijke Jungiaanse Analytische psychologen.
Psyche als symbool voor de ontwikkeling van het Vrouwelijke bewustzijn
Neumann legt het verhaal van Psyche en Eros in zijn boek ‘Amor and Psyche: the development of the feminine’ (1956) bijvoorbeeld uit vanuit het perspectief van Psyche. Hij legt daarbij de nadruk op de ontwikkeling van het vrouwelijke bewustzijn.
Neumann pakt het verhaal van Psyche en Eros en behandelt en interpreteert het verhaal geïsoleerd, als een op zichzelf staande fabel. Marie-Louse von Franz stelt echter dat dit laatste niet terecht is en komt dan ook tot een (net) andere conclusie.
Von Franz benadrukt in haar boek ‘The Golden Ass of Apuleius – the liberation of the feminine in Man’ (1970) juist dat het verhaal van Psyche en Eros in een bepaalde context ligt. De mythe van Psyche en Eros wordt immers verteld binnen de context van een raamvertelling: het verhaal van De Gouden Ezel.
‘Metamorfosen’ – of ‘De Gouden Ezel’
Het boek De Gouden Ezel, afkomstig uit de tweede eeuw A.D., is inderdaad een Latijnse raamvertelling. Het is bovendien ook de enige klassiek Romeinse ‘roman’ die in zijn volledigheid is teruggevonden. Het boek staat ook wel bekend onder de titel ‘Metamorphosen’ (vooral niet te verwarren met het Latijnse dichtwerk en mythologische meesterwerk ‘Metamorfosen’ van Ovidius).
De oorspronkelijke datum van het geschrift De Gouden Ezel is niet volledig bekend, maar ligt waarschijnlijk ergens ligt tussen 158 en 180 A.D. Het is geschreven door Lucius Apuleius Madaurensis (Apuleius).
Het verhaal van De Gouden Ezel gaat eigenlijk over de hoofdpersoon Lucius, die verzot is op alles wat te maken heeft met magie. Wanneer hij ziet dat een heks zichzelf verandert in een uil, wil Lucius hetzelfde en probeert een zalf van de heks uit. Maar tot zijn ongeluk verandert Lucius zichzelf in een ezel.
Psyche en Eros in het midden
In het lichaam van een ezel beleeft Lucius, wel behept met een menselijk verstand, vervolgens allerlei avonturen en hoort hij allerlei verhalen. Een van die verhalen is de mythe van Psyche en Eros. Het verhaal van Psyche en Eros behoort tot het middenstuk van het boek en is ook het langste hoofdstuk.
Uiteindelijk redt Lucius zichzelf door te bidden tot de Godin Isis, die zijn gebed verhoort en hem terugverandert naar zijn mensengedaante, waarna Lucius zich wijdt aan de cultus van Isis.
Psyche en de bevrijding van het Vrouwelijke in de Man
Vanuit die context, stelt Von Franz in haar schitterende en zeer uitgebreide analyse in ‘The Golden Ass of Apuleius’ dat de mythe van Psyche en Eros dan ook vooral begrepen moet worden vanuit het vrouwelijke aspect bínnen de mannelijke psyche.
Is daarmee alles gezegd over deze prachtige mythe? Gelukkig niet. Er valt nog zoveel te vertellen. En ook nu (anno 2025), wordt er nog zoveel gezegd over het verhaal van Psyche en Eros, in artikelen en blogs.
Bovendien hoeven de vele verschillende interpretaties daarbij ook zeker niet tegenover elkaar geplaatst te worden. Ik denk dat de vele interpretaties heel goed naast elkaar kunnen bestaan.
De mythe verder dromen…
De interpretaties ‘moeten’ misschien zelfs naast elkaar blijven bestaan, om zo aan de creatieve kracht van de mythe bij te dragen en de mythe zelf te versterken. Ik geloof zelf dan ook dat we vooral, in het denken over de mythen, in gedachten mogen houden wat Jung schreef in zijn essay: ‘De psychologie van het Kind Archetype’:
“We mogen geen moment de illusie koesteren dat een archetype uiteindelijk verklaard en daarmee ‘afgedaan’ zou kunnen worden ( .. ) In het beste geval dromen we de mythe verder en geven haar een moderne gedaante.”
De Spirituele Weg van Kind naar Volwassenheid
In dat kader vraag ik me af of de mythe van Psyche en Eros misschien ook valt te interpreteren als een kader voor de Spirituele Weg. Psyche en Eros als een allegorie voor een spirituele ontwikkelingsweg, zoals die samenhangt met de Innerlijke Groei van Kind naar Volwassene.
Er zitten immers allerlei lessen verscholen in de mythe. Niet in de laatste zijn dat de lessen in de vorm van de beproevingen, zoals de godin Aphrodite die in haar jaloezie oplegt aan Psyche.
De hoofdtitel van het boek van Apuleius luidt, zo denk ik zelf (in het voetspoor van Neumann en Von Franz) immers niet voor niets ‘Metamorphosen’, wat letterlijk ‘gedaantewisseling’ betekent (met als subtitel ‘De Gouden Ezel’).
De Vlinder en Psyche
Psyche zelf wordt vaak als een (jonge) vrouw met vleugels afgebeeld. Het woord ‘psyche’ betekent in het klassieke Grieks dan ook zowel vlinder als ziel (waarmee de Grieken overigens met name de ziel van de overledenen bedoelden).
Het gegeven dat Apuleius begint met Psyche als jonge vrouw, samen met de connotatie van Vlinder, duidt hoe dan ook op een bepaalde ontwikkelingsweg. Het ene wordt het andere: jong wordt volwassen, van mens wordt Psyche uiteindelijk Godin.
Tijd om de mythe van Psyche en Eros dus eens nader te bekijken:
De mythe van Psyche en Eros – een samenvatting
(Je leest hier de mythe van Psyche en Eros integraal.)
Psyche, Aphrodite en Eros
Er waren eens, in een naamloos koninkrijk, ver, ver weg, een koning en een koningin met drie dochters. De jongste dochter, Psyche, was van een schoonheid die zo groot was, dat zelfs de priesters zeiden dat ze schoner was dan Aphrodite, de godin van de schoonheid.
Toen dit bericht de godin bereikte, ontstak Aphrodite in woede. Razend gaf de Godin haar zoon Eros, God van Liefde en blinde Passie, de opdracht om Psyche verliefd te laten worden op de meest afzichtelijke man die er maar op aarde rondliep.
Eros ging direct op pad om de orders van zijn goddelijke moeder ten uitvoer te brengen. Maar toen Eros de jonge Psyche in haar slaapkamer bezocht, raakte hij zo van slag door haar schoonheid dat hij zichzelf prikte aan zijn eigen pijl. Eros raakte hopeloos verliefd op het onschuldige meisje.
De doodsbruiloft van Psyche
Psyche heeft in die tussentijd niet veel profijt van haar schoonheid, want er is geen man die met haar wil trouwen. Ze wordt bewonderd, maar ze wordt bewonderd op een manier zoals mensen een prachtig standbeeld bewonderen; iedereen wil het bezichtigen. Maar niemand wil het mee naar huis nemen.
Psyche begint zo haar eigen schoonheid te haten. Haar vader, die Goddelijke opzet begint te vermoeden, gaat te rade bij het Orakel, die echter slecht nieuws heeft: Psyche is inderdaad voorbestemd te trouwen met een gruwelijk monster, een afzichtelijk Beest, niet met een menselijke man.
Teleurgesteld besluiten haar ouders Psyche dan maar te offeren, om zo groter onheil af te wenden. Psyche stemt zelf dapper in. In een ceremoniële optocht, waarbij de rituelen van dood en bruiloft worden samengebracht, loopt Psyche in een bruidsjurk als levend lijk mee in een processie van een doodshuwelijk. Op de toppen van de rotsen wordt Psyche achtergelaten door haar ouders en het volk en aan haar lot overgelaten.
Maar als het meisje, verlaten door iedereen en eenzaam, van de rotsen stapt voor haar huwelijk met de dood, neemt Zephyrus, de God van de Westenwind, haar met zich mee. Hij voert haar op een licht briesje langs de rotswanden naar beneden en Psyche landt zacht in het gras en valt daar in slaap.
Het paleis, het Beest en Eros
Eenmaal ontwaakt, ontdekt Psyche in de verte een prachtig kasteel, dat ergens midden in een nabijliggend donker woud gevestigd is. Wanneer ze het paleis betreedt, ontdekt ze onzichtbare dienaren die haar dienen. Psyche ontmoet in het midden van de nacht ook haar onzichtbare, aldus het Orakel dus, ‘monsterlijke echtgenoot’, die iedere nacht passioneel de liefde met haar bedrijft.
“Het zal goddelijk zijn, wanneer je onze geheimen in stilte bewaart. En sterfelijk als je die prijsgeeft.”
Haar onzichtbare echtgenoot bezweert haar echter dat ze nooit naar hem mag kijken, omdat er dan allerlei onheil zal gebeuren. Psyche stemt in, maar hoewel ze alles krijgt wat haar hartje begeert, blijft ze haar ouders en haar zussen missen. Psyche smeekt haar onzichtbare echtgenoot om haar zussen. Hoewel hij Psyche adviseert om niet te luisteren naar haar zussen, stemt hij wel toe om ze op bezoek te laten komen.
Maar wanneer haar zussen op bezoek komen, worden ze groen en grijs van afgunst. Jaloers op Psyche fluisteren haar zussen het meisje in dat ze toch echt naar haar echtgenoot moet kijken om te ontdekken wie hij is en hoe afzichtelijk zijn gezicht zal zijn.
In eerste instantie liegt Psyche daarom over de afkomst van haar – (dus ook voor haar nog steeds) – mysterieuze echtgenoot, zich de woorden herinnerend die haar door haar onzichtbare minnaar werden toegewijd: “Het zal goddelijk zijn, wanneer je onze geheimen in stilte bewaart. En sterfelijk als je die prijsgeeft.”
Maar uiteindelijk zwicht de toch al nieuwsgierig Psyche. Midden in de nacht besluipt ze haar minnaar. Bewapend met een tweesnijdend wapen afkomstig van haar zusters en in het licht van een olielamp bekijkt Psyche het gezicht van haar geliefde en ontdekt dat het Eros is, de zoon van Aphrodite.
Pijn, verwarring en een compassievolle Pan
Psyche schrikt en prikt zichzelf aan een van de pijlen en raakt zo verliefd op Eros. Maar in haar schrik laat ze ook enkele druppels hete olie uit de lamp die ze vastheeft, vallen op de schouder van Eros. De Godenzoon ontwaakt en ziet dat Psyche naar hem kijkt, tegen zijn duidelijke instructies in.
Boos verbant Eros Psyche daarom uit zijn kasteel en vliegt gewond terug naar zijn Godenmoeder. Verdrietig zwerft Psyche door de bossen, huilend op zoek naar haar geliefde. In haar verdriet ontmoet ze daar de Godheid Pan.
Pan troost Psyche in haar verdriet en vertelt haar met mildheid dat Eros toch vooral een gevoelige en passionele godheid is, die vooral reageert op toewijding en overreding, niet op overreding of wanhoop. Op grond van dat advies gaat Psyche, inmiddels zwanger van Eros, op zoek naar Aphrodite om haar vergeving te vragen en om zo Eros’ liefde terug te winnen.
De vier beproevingen van Psyche
Aphrodite is echter nog steeds woedend en jaloers op Psyche. De liefde tussen haar zoon en het meisje helpt daar zeker niet bij. De godin is dan ook geenszins van plan Psyche te vergeven.
Wanneer Psyche uiteindelijk, na vele omzwervingen, rechtstreeks aanklopt bij het tempelhuis van Aphrodite, laat de Godin Psyche eerst flink lichamelijk straffen. Daarna legt Aphrodite vier onuitvoerbare taken op aan Psyche.
- Ten eerste moet ze, uit een grote hoop zaden van allerlei soorten, alle soorten zaden van elkaar scheiden.
- Ten tweede moet ze een pluk gouden wol bemachtigen, afkomstig van een kudde wilde schapen met scherpe hoorns, keiharde koppen en giftige tanden.
- Als derde taak moet ze een uit kristal geslepen vaasje voor Aphrodite vullen met water van de rivier de Styx, het wilde water dat de wereld van de levenden en de doden scheidt.
- Tot slot krijgt ze de taak af te dalen in de Onderwereld en daar aan Persephone, echtgenote van Hades en koningin van de Onderwereld, een doosje te vragen met daarin het schoonheidszalfje van deze maagdelijke Godin van Lente en Vruchtbaarheid.
Psyche, Eros en Hēdonē
Alle taken weet Psyche te volbrengen, daarbij steeds gesteund en met hulp en advies vanuit onverwachte hoeken. Ook de laatste taak volbrengt Psyche.
Maar op de terugweg vanuit de Onderwereld bedenkt Psyche dat ze de schoonheid van Persephone misschien zelf zou kunnen gebruiken om de liefde van Eros terug te winnen. Ze kijkt in het doosje … en valt in een diepe slaap.
Eros echter, die inmiddels genezen is van zijn brandwonden en verlangt naar Psyche, weet te ontsnappen aan zijn jaloerse moeder. Hij er op tijd bij en wekt Psyche weer tot leven. Vervolgens smeekt Eris tot Zeus om Psyche onsterfelijk te maken.
Eind goed, al goed:
Zeus stemt toe in het huwelijk tussen Eros en Psyche. Psyche wordt onsterfelijk gemaakt en behoort vanaf dan tot het rijk van de Goden. En wanneer Psyche dan opnieuw met Eros samenkomt, ontstaat daaruit een dochter die ze Hēdonē noemen, wat klassiek Grieks is voor ‘zoetheid’, ‘plezier’ … of ‘genot’!
Dit is de mythe van Eros en Psyche, samengevat in een notendop.
Zoek je een mogelijke interpretatie van deze mythe, passend bij de moderne tijd? Lees dan vooral het tweede deel van deze blog en klik hier.
Ontdek meer van Rogier Teerenstra
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
2 thoughts on “De mythe van Psyche en Eros: samenvatting van de mythe”