Stel: Je bent afhankelijk van creatieve ideeën, maar merkt dat je de creativiteit niet kunt vinden. Of je zoekt innovatie, maar de toegang tot de stromende nieuwe ideeën lijkt te zijn geblokkeerd. Zou je dan, op zoek naar een hernieuwde toegang tot creativiteit, te rade gaan bij Joke Hermsen, filosofe en romanschrijfster, dan zou zij je er waarschijnlijk op wijzen dat het onderscheid tussen kloktijd en ‘ware tijd’ je misschien parten speelt. Dus moet je je afvragen of daar wel een goede balans in is.

Dat zou je in ieder geval kunnen concluderen, wanneer je de essaybundel ‘Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst’ van Joke Hermsen leest. Waaruit bestaat dit onderscheid volgens haar dan? En wat is precies het verband met creativiteit? Daarover gaat deze blog.

Over Joke Hermsen
Joke Hermsen (1961) is een Nederlandse filosofe en schrijfster die filosofie en letterkunde studeerde en promoveerde op een vergelijkende studie gepubliceerd onder de mondvolle titel: ‘Nomadisch narcisme : sekse, liefde en kunst in het werk van Lou Andreas-Salomé, Belle van Zuylen en Ingeborg Bachmann.’ Dit ideeënonderzoek van Hermens, waarin ze de historische wortels van het denken van het sekseverschil en de seksuele differentie tracht bloot te leggen is een uitermate leesbaar proefschrift.

Tegenwoordig schrijft Hermens echter essays over kunst, literatuur en filosofie, waaronder de essaybundel ‘Heimwee naar de mens’ en de recente bundel ‘‘Kairos: een nieuwe bevlogenheid’. Daarnaast is ze auteur van diverse romans, waaronder de bekroonde historische roman ‘De liefde dus’, over een periode in het leven van de 18de-eeuwse schrijfster Belle van Zuylen.

In haar in deze blog besproken essaybundel ‘Stil de Tijd’ ontwikkelt Hermsen aan de hand van diverse denkers en filosofen een nieuwe visie op tijd. Daarbij maakt zij het voor deze blog belangrijke onderscheid tussen kloktijd en innerlijke tijd.

Kloktijd
We kunnen, aldus Hermsen, de tijd omschrijven aan de hand van wat de klok ons biedt. Maar de klok en het inwendige mechanisme van die klok ‘is’ uiteraard niet zelf de tijd: alle interne radertjes en de uiteindelijk klokwijzers – het woord zegt het al – verwijzen er slechts naar. Maar waar verwijst een klok dan precies naar?

Het antwoord dat Hermsen geeft, luidt dat de klok verwijst naar de tijd op grond van een verzameling van universele afspraken en rigide opdelingen. In essentie verwijst de klok eigenlijk naar een alomvattend, sociaal contract. Maar de totaalsom van al die afspraken en topgrafische opdelingen ‘is’ nog steeds niet ‘de’ tijd. Het betekent vooral dat kloktijd  volledig kunstmatig is.

Maar dat lijken we langzaam te zijn vergeten, aldus Hermsen. Want de kloktijd is ons leven tamelijk dwingend aan het reguleren. Zeker met de invoering van de internationale Greenwichtijd in 1884 – een moment dat Hermsen wordt beschouwd als een belangrijk kantelpunt in onze tijdsbeleving – zijn we steeds meer naar de kloktijd gaan leven. Daarmee onderwerpen we ons echter massaal (en min of meer gewillig) aan iets dat ooit slechts een praktische afspraak was: we onderwerpen onszelf aan een abstract, sociaal – maar door en door kunstmatig – construct.

Reële tijd
Dat de kloktijd tot in de kern kunstmatig is, merken we – zo illustreert Hermsen – vooral doordat we er, tot in onze taal, van doordrongen zijn dat we niet compleet in de pas lopen met die regulerende, steeds maar voort tikkende tijd. ‘De tijd vliegt’, zeggen we bijvoorbeeld, wanneer we in gesprek zijn geraakt met een goede vriend, en de tijd sneller lijkt te zijn gegaan dan de wijzers aangeven. Of we spreken over de ervaring dat ‘de tijd stilstond’, wanneer we worden overrompeld door een bijzonder intense ervaring.

Dat zijn talige verwijzingen naar de ervaring dat kloktijd in essentie afwijkt van onze ervaring van tijd. Aldus Hermsen wordt deze specifieke, geheel innerlijk ervaren tijd door Henri Bergson, een Franse filosoof (1859-1941), omschreven als de ‘werkelijke’ of de ‘reële tijd’. Het is deze tijd en tijdservaring die veel meer met onszelf als mens in harmonie is.

Intuïtie
De kloktijd is een natuurkundige tijd, zo stelt Bergson: die tijd is logisch, praktisch en vooral ook rationeel te bevatten. Dat komt voornamelijk doordat onze rationele vermogens zijn ingesteld om zaken van elkaar te onderscheiden en te systematiseren. Maar de werkelijkheid is anders. De realiteit bestaat uit fluïde continuïteit, kent een voortdurende en niet-onderbroken verbinding en kent geen systematiek of ordening.

In realiteit lopen dingen voortdurend in elkaar over, aldus Bergson. Intuïtief kennen wij mensen dat onderscheid, instinctmatig weten we dat er een ‘andere’ tijd is dan de kloktijd. De mens weet instinctief dat de verdeling van de tijd in kloktijd slechts een schijn is. Op grond van die intuïtie hebben wij dus, zo stelt Bergson, dan ook nog steeds toegang tot een ándere vorm van tijd dan de kloktijd. We hebben een innerlijk kompas dat verwijst naar die tijd die we ‘innerlijk’ ervaren en waarmee we intuïtief nog steeds verbonden zijn. Het is dat kompas, die intuïtie, die ons toegang verschaft tot onze innerlijke creativiteit. Het is in het moment van de ‘ware’ tijd dat we kunst creëren, mijmeren, dichten.

Timemanagement
Hermsen legt met het onderscheid van Bergson tussen kloktijd en ‘werkelijke tijd’ de vinger op de zere plek van tijdmanagement. De hippe term ’timemanagement’ die een ‘receptuur’ omvat welke – vaak in een hippe workshop – op de werkvloer wordt geïntroduceerd om het werk nóg efficiënter in te richten, is gericht op de kloktijd, maar draagt daarmee een soort ‘constructiefout’ in zich.

De economische wetten die de (klok)tijd regeren, maken namelijk dat ook het economische hoofdprincipe van schaarste onderdeel wordt van tijd. We ervaren tijd daardoor steeds meer als iets waarvan we te weinig hebben. Hoe sneller we ons kunnen verplaatsen, zo geeft Hermsen aan, hoe minder tijd we lijken te hebben om ergens te blijven. En hoe groter onze bereikbaarheid is via mobiel, internet en mail, hoe minder tijd we ook over lijken te hebben voor elkaar.

Kortom: hoe meer we ‘tijdmanagement’ onderdeel maken van het arbeidsproces, hoe meer we ’timemanagement’ toepassen en tijd willen besparen door nog efficiënter te werken, hoe meer benadrukt wordt dat we aan een chronisch te kort aan tijd lijden. Maar dit is een tekort in kloktijd, niet in ‘ware tijd’.

Creativiteit
In die wereld van efficiënt tijdbeheer en economisch gereguleerde kloktijd, waar vooral de schaarste heerst en de versnelling roept, is vooral de balans met die andere tijd, de ‘werkelijke tijd’ zoek. De mens raakt daardoor steeds meer van zichzelf vervreemd. De mens gaat zich ook steeds meer inspannen om samen te vallen met het kunstmatige construct dat van buitenaf wordt opgelegd (kloktijd als sociaal contract), maar raakt daardoor het contact met de innerlijk ervaren tijd – en dus met zichzelf – hiermee kwijt.

Juist die andere dimensie van tijd vormt de ruimte van het organische. In die tijd bevindt zich de ruimte van de creativiteit. De ruimte voor de intuïtie en het scheppen van nieuwe ideeën, die vindt je in de werkelijke tijd, waarbij de mens weer in contact komt met zichzelf en niet langer wordt voortgedreven door de externe, economisch gereguleerde kracht van het klokmechanisme.

Stap uit de tijd
Op grond van bovenstaande onderscheid tussen kloktijd en reële tijd, zou één belangrijk advies voor werkgevers die het moeten hebben van mensen met nieuwe, creatieve ideeën dan ook luiden: maak het mogelijk om ‘uit de tijd’ te stappen. Met andere woorden: bied mensen de ruimte om los te komen van de kloktijd. Creëer een omgeving waar klokken ontbreken. Of schep een fysieke omgeving waar de mensen ten alle tijden toegang toe hebben voor hun creatieve werk.

En voor kunstenaars die zijn vastgelopen en merken dat de creatieve ideeën niet komen? Haal eens simpelweg die batterijen uit de klok. Doe weg dat horloge. En stap voor een tijdje uit de tijd.

Of, om met de door Hermsen geciteerde woorden van dichter Gerrit Kouwenaar te spreken:

“Stil de tijd. Leef nog even.”