Het ‘Nee’ van Hannah Baker

Dit is het vervolg op mijn vorige blog, ’13 Reasons why en de falende gemeenschap’. Daarin besprak ik de veelbesproken Netflix-serie ’13 Reasons why’ en stelde ik onder meer dat deze serie volgens mij níet ging over het onderwerp waar iedereen het wél over had: de zelfmoord van het hoofdpersonage Hannah Baker.

De serie vertelde volgens mij juist diepgaand het verhaal over een opgroeiend individu dat ten onder gaat aan het gedrag van een intern zieke en falende gemeenschap. ‘13 Reasons why’, zo stelde ik, ging dan ook in essentie over impliciet pestgedrag en over het zondebokcomplex.

In dit tweede deel ga ik hier verder op in. In mijn vorige blog legde ik daarbij de focus vooral op de omringende gemeenschap die Hannah in de steek liet. In deze blog leg ik het brandpunt juist meer bij Hannah Baker zelf. Hannah heeft namelijk een bijzondere rol in die falende gemeenschap.

Hannah Baker belandt onvrijwillig in de rol van zondebok. Ze wordt daartoe uitgelokt door een reeds verziekte gemeenschap. Ze wordt dan ook niet de zondebok doordat ze een ‘natuurlijke uitzondering ‘ zou zijn (als zoiets al zou bestaan).

Mijn stelling luidt: Hannah Baker wordt juist de zondebok, doordat ze in haar gedrag impliciet een ‘Nee’ formuleert tegen collectief getolereerd gedrag van een falende gemeenschap. Deze blog gaat daarmee over het zwijgende ‘Nee!’ van Hannah Baker.

Wie zwijgt, zegt Nee.

De rol van Hannah Baker in 13 Reasons Why is die van de voortdurende buitenstaander. Maar ze wordt die buitenstaander vooral omdat ze, met haar onschuld en onbevangenheid, eigenlijk voortdurend een ‘Nee’ formuleert tegen de verziekte waarden van een reeds vergiftigde omgeving.

Haar ‘Nee’ is echter niet het ‘nee’ van het actieve en duidelijk verzet. Het ‘Nee’ van Hannah Baker is niet het ‘Nee’ van het luidkeelse protest en vuist op de tafel. Haar verzet is vele malen subtieler. En ook veel kwetsbaarder. Het protest van Hannah is teer en intiem. Het is geen uitgesproken protest.

Het ‘Nee’ van Hannah Baker schuilt juist in de onbevangenheid van haar karakter. Ze is nog onschuldig. Het personage Hannah is gemodelleerd naar de adolescentie. Ze is daarmee dus – hoewel geen enkele adolescent dat van zichzelf ooit zou toegeven – nog een kind. Dat wil zeggen: ze is opgroeiend en verkennend in de wereld.

Hannah treedt dan ook die wereld binnen, nog onbesmet door de ziekte die walmt uit de gangen van die falende en etterende gemeenschap. Juist in die onschuld, in haar onbevangenheid, daarin schuilt het kwetsbare ‘Nee’ van Hannah Baker. Alleen: precies haar onbevangenheid wekt juist hoon en het venijn in de gemeenschap.

Haar onverdorvenheid is zo overduidelijk, dat we er eigenlijk met gemak over heen kijken. We beschouwen die eigenschap van Hannah dan ook niet als substantieel, of zelfs maar als een bepalend onderdeel voor het verhaal. Maar dat is het wel! (Vergeet ook niet: het is inderdaad een verhaal – en juist in verhalen is er altijd sprake van welbepaalde, bewuste verhaalkeuzes…)

We zijn het daarbij ook niet gewend om onbevangenheid als een krachtig element te zien. In tegendeel: wanneer we enige ongereptheid wel opmerken, dan zijn we vaak juist gewend het slechts argwanend en misschien veroordelend – of zelfs beschuldigend – te aanschouwen. Misschien dat dit ook precies de reden dat het zo moeilijk is om helder te krijgen dat Hannah Baker eigenlijk voortdurend een ‘Nee’ formuleert tegen de heersende orde.

We zijn het namelijk niet gewend dat iemand juist met een onbevangen zwijgen ook een ‘Nee’ kan formuleren. We zijn juist gewend aan het gezegde: ‘Wie zwijgt, stemt toe.’ Maar wie wat dieper nadenkt over dat gezegde, beseft pas hoe onterend een dergelijk gezegde eigenlijk is voor degene of voor de groep over wie het over gaat. Een dergelijke uitspraak is geen grap. Het is een poging om monddood te maken.

Er schuilt geen ‘waarheid’ achter het gezegde. In z’n meest onschuldige vorm verhult het slechts pure gemakzucht (‘laten we het dan maar niet vragen‘). En in het ergste geval is zeggen: ‘Wie zwijgt stemt toe’, eigenlijk een daad van (vaak inderdaad zelfs seksuele) agressie. In dit geval is deze laatste observatie ook nog eens extra relevant, omdat de laatste druppel die Hannah aanzet tot haar zelfdoding, uiteindelijk een verkrachting is.

‘13 Reasons why’ en Antigone

Met het verhaal van Hannah in het achterhoofd, kan iedereen die luistert het ‘Nee’ van Hannah Baker echter volgens mij wel helder horen. Het ‘Nee’ schuilt in het verlangen van een meisje dat smacht naar een eerste kus en die zich daarbij onbevangen in de val van de kwellende roddels laat lokken. Het ‘Nee’ schuilt in de onschuld van een creatief talent dat in haar onschuld haar intieme gedicht deelt met iemand die ze vertrouwt. Het ‘Nee’ schuilt in een ontluikende seksualiteit die maagdelijk wordt verkend zonder dat daar oordelen of een privacy-breuk over worden verwacht.

Kon je het ‘Nee’ daarin niet duidelijk horen?

Vertel dan eens: is de verwachting dat de ander niet over je zal oordelen wanneer je met hem of haar iets intiems deelt, plotseling een uitnodiging voor de ander geworden om je dan maar te veroordelen? Is de onbevangenheid voor een eerste kus dan plotseling een uitnodiging voor de ander geworden om uitgescholden te worden voor slet? Is het hebben van vertrouwen in een ander automatisch de uitnodiging voor de ander geworden om dat vertrouwen maar te breken?

Nee, toch? Dus: nee!

We zijn dan ook toe aan het fundamentele inzicht dat ook in zwijgen verzet kan schuilen. Juist het tonen van onbevangenheid, juist het leven vanuit een eigen onschuld – juist een houding van kwetsbaarheid – kan een duidelijke daad van verzet zijn.

Het is daarbij niet voor niets dat veel van de bovenstaande redenering ook naadloos lijkt te passen binnen een ander discours van verzet. Een verzet dat gericht is tegen de objectivering van de vrouw en vrouwelijkheid, onder het motto van ‘No means No’. Het impliciete pestgedrag in ’13 Reasons why’ is namelijk vaak seksueel van karakter. De serie laat zien hoe seksualisering van de ander en de vaak onderhuidse strijd om de sociale positie van meisjes ten opzicht van jongens, impliciet pestgedrag in de hand werkt.

Het gaat in die zin dus om het recht om niet voortdurend op je hoede te hoeven zijn. Om juist niet voortdurend wantrouwend te hoeven zijn voor de bedoeling van de ander. Een houding van vertrouwen in de ander hebben, kan dan dus juist een daad van protest zijn. Vooral als die gemeenschap inderdaad steeds opnieuw laat zien dat die faalt in haar eigen normen en waarden, formuleert juist een keer op keer onschuldig vertrouwen in die gemeenschap een waarachtig ‘Nee’.

Met haar verzet tegen de gemeenschap, met haar eigenlijk onuitgesproken ‘Nee’ tegen de pesters, deed het personage van Hannah Baker mij daarmee ook enigszins denken aan de hoofdfiguur uit de klassieke tragedie van de Attische tragediedichter Sopochles: Antigone.

De tragedie van Antigone:

Een korte samenvatting:

De voorgeschiedenis in de tragedie – Oedipus (jawel, die Oedipus – Sophocles is ook de schrijver van de tragedie ‘Koning Oedipus’) en zijn vrouw Iocaste hebben vier kinderen: de jongens Eteocles en Polynices en de meisjes Ismene en Antigone. Na de dood van hun moeder, en nadat Oedipus is afgetreden als koning van Thebe en is verbannen, komen de kinderen onder voogdij te staan van de broer van hun moeder: Creon.

Wanneer ze oud genoeg zijn, besluiten de broers Eteocles en Polynices in toerbeurt te gaan heersen over Thebe. Maar na zijn eerste beurt geeft Eteocles zijn heerschappij niet af. Zijn broer belegert vervolgens de stad Thebe. Voor de poort van de stad vechten de broers met elkaar om de macht, waarbij ze beiden sneuvelen.

Met de dood van de twee broers grijpt Creon vervolgens opnieuw de macht. Hij besluit daarbij om de ene broer, Eteocles, wel een eervolle begrafenis te geven. Maar om Polynices als verstotene en landverrader te bestempelen en hem een begrafenis te ontzeggen. Creon stelt, per openbaar decreet, daarbij de doodstraf in het vooruitzicht voor eenieder die het verbod overtreedt om Polynices te begraven.

Antigone – Antigone, de zus van beide broers is het niet eens met het decreet van Koning Creon. Zij besluit het gebod te negeren. Ze bedekt het lichaam van haar broer tot tweemaal toe met een laagje zand. De tweede keer laat ze zich zelfs met opzet betrappen.

Koning Creon veroordeelt vervolgens Antigone tot levenslange opsluiting. Op die manier probeert de koning nog te voorkomen dat hij beschuldigd wordt van werkelijke moord. Maar zijn straf blijft wreed: Antigone wordt levend ingemetseld, maar krijgt voldoende voedsel en water om te blijven leven. Antigone pleegt echter zelfmoord zodra ze is opgesloten…

Antigone als verzet van het individu

Met haar daad van verzet staat Antigone in veel culturele discussies en academische besprekingen symbool voor het verzet van het individu tegen de staat. Ze staat voor de kracht van het vrouwelijke tegenover het mannelijke en voor de voorrang van een persoonlijke ethiek op de strikte sociale, maatschappelijke ethiek. [In de essaybundel ‘De schoonheid van het nee: essays over Antigone’ wordt het verzet van Antigone op inzichtelijke wijze vanuit verschillende standpunten besproken.]

In eerste instantie is het misschien nog steeds niet direct duidelijk wat nu precies de overeenkomsten zijn tussen het theaterstuk Antigone en ’13 Reason why’. Het is daarbij noodzakelijk om enigszins symbolisch te kijken naar het verhaal achter Antigone.

Vijf karakter staan daarbij in feite centraal: Eteocles, Polynices, Creon, Antigone en … de stad Thebe(!).

Antigone: symbolisch bekeken

Het begint in feite bij Eteocles, als degene die oneerlijk handelt (hij wil de macht niet af staan om de stad). Polynices verzet zich tegen dit onrechtvaardige handelen. In het gevecht om de eerlijkheid en rechtvaardigheid van de heerschappij in de stad, sneuvelen echter beiden.

De normen en waarden van de stad, van de gemeenschap, komen daarmee in feite om. Wie bepaalt vervolgens wat uiteindelijk nog stand zal houden? Dat is koning Creon. Daarbij is vooral opvallend dat Creon er vervolgens voor kiest om juist Eteocles wel te eren.

Want Eteocles was juist de oneerbare heerser die de macht niet afstond. Polynices, als verdediger van de rechtvaardigheid, wordt juist bestempeld als de verstotene. Hij – maar dus vooral: dat wat Polynices vertegenwoordigt – wordt als lijk buiten de stad tentoongespreid.

Koning Creon, als ‘uitvoerder van de wet’, bepaalt daarmee dus dat juist oneerbaarheid (Eteocles) zegeviert boven de rechtvaardigheid (Polynices). En de stad Thebe – als falende gemeenschap – ziet het allemaal aan en laat het gebeuren.

Antigone is degene die Polynices nog de eer van de begrafenis gunt. Zij beseft allicht dat dit tegelijk al een verloren zaak is: haar broer is immers al gesneuveld. Het onrecht is al geschied. De rechtvaardigheid ligt reeds te rotten in het zand.

Maar ze weet ook dat – ook al is het per open decreet bepaald als ‘recht’ – dit een vertoon van ónrecht is. En ze probeert, op haar eigen wijze, de rechtvaardigheid de laatste éér te bewijzen, door het een eervolle begrafenis te geven.

Opnieuw: ‘13 Reasons why’ en Antigone

Het valt, in het licht van bovenstaande ‘symbolische vertaling’, nu hopelijk beter uit te leggen dat ’13 Reasons why’ overlap heeft met de tragedie van Antigone. Ook in ’13 Reasons why’ zijn immers overduidelijk de algemene normen en waarden vanaf het begin reeds gesneuveld.

De rechtvaardigheid, eerlijkheid, deugdzaamheid en oprechtheid zijn er ver te zoeken. Niemand neemt het op voor Hannah. Geniepig pestgedrag wordt vooral gedoogd en onder het vloerkleed geveegd, eerder dan dat het openbaar wordt gemaakt en aan de schandpaal wordt genageld.

In plaats daarvan wordt de oneerbaarheid juist geëerd: iedereen doet mee aan de geruchtenmachine en het roddelnetwerk (Het oneerbare van Eteocles wordt verkozen en geëerd.) De falende gemeenschap van de school, dat wil zeggen: ouders, leraren en schoolbestuur, onderwerpen zich in feite aan hun eigen failliet. (Het stadsbeeld van Thebe komt hier in beeld).

En de pesters – of het pestgedrag – overheerst en zijn de uitvoerders van de ongeschreven regels.  Deze  pesters vertonen hier grote overeenkomsten met Creon, als manipulatieve leider. Vergis je hierbij overigens niet. In de tragedie is Thebe even schuldig als Creon. Zoals ook de falende gemeenschap die Hannah omringt, even schuldig is als de pesters waar Hannah uiteindelijk aan onderdoor gaat.

De pogingen van Antigone om het lijk van haar broer Polynices moet daarbij ook niet opgevat worden als een daad van onderschikking. Het bedekken van het lijk met een laagje zand is geen ‘doekje voor het bloeden’. Het is een symbolische handeling: een eerbetoon aan de waarde van menselijkheid.

Je laat een dode – zeker een bloedverwant, familie – niet wegrotten in het zand, open blootgesteld aan de vernedering van de triomf van de dood voor ieders ogen. Kortom: je laat de kwetsbaarheid van het op-en-top menselijke – het sterfelijke, het falen – niet in de steek.

Hannah symboliseert in ’13 Reasons why’ voortdurend die kwetsbaarheid van een mens. Eerste liefdes, ontluikende seksualiteit, de identiteitsontwikkeling, het ontdekken van een dichterstalent: alles – en daarmee alles van haarzelf – zet ze keer op keer op het spel.

Net zoals Antigone een laagje zand strooit over het lijk van haar broer om hem daarmee te eren, zo eert Hannah in feite de gestorven waarden van de gemeenschap – waarden als vertrouwen, luisteren, respect, eerbied voor de andere gender en voor diens seksualiteit en privacy – door haar eigen onschuld en onbevangenheid ervoor op te offeren.

Als zand tussen de vingers ontglipt het haar, langzaam en onherroepelijk. En als straf wordt ze zelf als het ware levend ‘ingemetseld’ in alle oordelen en roddels van een zieke omgeving.

Koning Creon als archetype van de pester

Ik ben daarbij niet de enige die een verbinding legt tussen het tragediespel Antigone en pestgedrag. In veel opzichten laat de tragedie van Antigone namelijk de karakteristieken en de gevolgen zien van pestgedrag.

Koning Creon kan daarbij goed beschouwd worden als het archetype van de pester: Creon isoleert Antigone van de samenleving, zoals een pester de gepeste isoleert. Hij toont instrumentele en emotionele agressie, zoals een pester dat doet. En hij brengt mensen die zich tegen hem keren in diskrediet, zoals een pester dat doet.

Het spel van Koning Creon is dan ook door en door het spel van de pester: het is sadisme aan het werk, om de sociale status te behouden die de koning min of meer door middel van geniepigheid en pesten heeft verkregen.

Antigone verzet zich tegen dit pestgedrag door terug te vallen op een opvallende innerlijke veerkracht. Maar uiteindelijk kan ook zij zich niet effectief verzetten tegen het streven naar sociale status van Koning Creon. In een laatste daad van verzet ontneemt zij zichzelf uiteindelijk van het leven. Die laatste daad van Antigone is een definitief ‘Nee!’ tegen het streven van Creon naar sociale status.

Het is een daad van verzet die echter in totale stilte en afzondering plaatsvindt. Er zijn geen ogen die de daad van Antigone kunnen aanschouwen: ze is al ingemetseld. Haar verzet is een zwijgende schreeuw tegen de kille en onverschillige muren van haar opsluiting. Maar dat maakt haar zelfmoord niet minder een daad van verzet.

Het radicale ‘Nee!’

Hannah Baker en haar moedige verzet – want ze weet emotioneel lang haar rug recht te houden en biedt opvallend lang een opgeruimde en vrolijke geest in een vijandige en giftige omgeving – deed me in veel opzichten denken aan die radicale ‘Nee’ van Antigone. In veel opzichten verzet Hannah zich immers ook tegen die geniepige machtsstrijd om de sociale status.

Als een gewoon meisje – enigszins argeloos – streeft Hannah naar liefde, streeft ze juist naar vriendschap, streeft ze naar erkenning van haar talenten. Juist in die argeloosheid, in de kwetsbaarheid van haar openheid schuilt het geschreeuwde ‘Nee!’ van Hannah.

Het is daarbij ook juist geen kwestie dat ze ‘erbij wil horen’. Het is juist een kwestie dat ze zichzelf wilde kunnen zijn, samen mét haar onschuld. Ze leverde haar integriteit juist níet in en schikte zich níet door zich een houding van argwanendheid en schuwheid aan te meten. Ze blijft juist onbevangen.

Tegen alle krachten in, die haar in al haar argeloosheid en al haar kwetsbaarheid en openheid bedreigen, blijft Hannah Baker zichzelf daarmee offeren. Niet omdat ze dat graag wil. Maar omdat de gemeenschap dat offer van de zondebok nodig heeft om zichzelf te kunnen verschonen.

Wellicht dat een kritische lezer, of een beschuldigende kijker van de serie daarop zegt: ‘Ja, maar dan had ze dus beter op zichzelf moeten passen. Ze had minder argeloos moeten zijn.’

Toch schaar ik me daarin juist achter Hannah. Ik vind een dergelijke opmerking namelijk opnieuw een teken van het alom tegenwoordige neiging tot ‘blaming the victim’.

Het gaat er wat mij betreft juist NIET om dat Hannah beter had moeten weten. Het gaat er mij juist om dat de gemeenschap haar beter had moeten beschermen en opvangen!

Waarom mag blijkbaar juist die argeloosheid en onbevangenheid niet bestaan? Wat is er eigenlijk mis met onze wereld dat juist die argeloosheid en openheid voortdurend beschermd moeten worden? Het definitieve en fatale ‘Nee’ van Hannah zou niet nodig moeten zijn.

Haar laatste en tragische verzetsdaad, haar ‘Nee!’ tegen de opsluiting binnen de muren van een voortdurend veroordelende, bedreigende en pestende samenleving, had niet nodig moeten zijn. Net als Antigone wordt Hannah immers levend ingemetseld in een zieke omgeving. En net als Antigone zegt Hannah met haar zelfmoord daartegen uiteindelijk een radicaal: ‘Nee!’.

De aanklacht van het nee

De 13 cassettebandjes van Hannah in de serie vormen in die zin wat mij betreft een terechte aanklacht tegen de gemeenschap. Dat brengt mij ook bij het controversiële einde van de serie. En bij de fatale daad van Hannah in ‘Thirteen reasons why’.

Ook ik stel hier de vraag: was de zelfdoding van Hannah te voorkomen geweest?

Mijn eerste antwoord daarop is eigenlijk gebaseerd op het verhaal van ’13 Reasons why’ zelf. Op grond daarvan – dus puur als verhaal – denk ik dat Hannah eigenlijk niet anders kon handelen dan dat ze deed. Dat antwoord heeft dan vooral te maken met het narratief van ‘Thirteen reasons why’, dat ik in feite lees als een aanklachtbrief tegen een reeds verziekte omgeving.

Het verhaal van Hannah is niet alleen een mondeling gebrachte afscheidsbrief. Haar dertien cassettebandjes vormen een werkelijke aanklacht. De werkelijke kracht van haar aanklacht zit daarbij echter – helaas – niet in het verhaal dat ze vertelt.

Haar verhaal over een falende gemeenschap ontleent de kracht helaas niet aan dat verhaal zelf. Het ontleent de kracht juist aan het einde van Hannah: aan dat wáár dat falen toe heeft geleid, namelijk haar zelfmoord. Haar stem heeft een werkelijke, snijdende, emotioneel vernietigende uitwerking, precies omdát ze er niet meer is.

Dat lijkt een cynische kijk op het verhaal. Maar dat cynisme past echter wel bij het perspectief dat ook één van de hoofdproducenten van de serie heeft (Selina Gomez). In een interview zegt zij namelijk dat er bewust is gekozen om de verschrikkelijke tragische zelfmoord van Hannah zo expliciet in beeld te brengen, omdat je “de generatie van nu eenmaal wel móet shockeren met iets heftigs, anders blijft het niet hangen” (citaat is laatste zin artikel.)

En dat cynisme past bovendien bij een probleem dat mensen met diepgaande sociaal-maatschappelijke problematiek in hulpverleningsland regelmatig over struikelen. Mensen krijgen bij sommige – vaak psychische – problematiek, soms pas echt hulp als de problemen dusdanig uit de hand zijn gelopen dat hulpverlening in feite niet meer helpt. De boodschap ‘Ik heb hulp nodig’, komt in zorg- en welzijnsland soms pas aan wanneer de spreekwoordelijke ‘schepen’ in feite al in de brand zijn gezet en de schade aan een mensenleven al is aangebracht…

Daarmee doorkruist mijn analyse precies de uitspraken van psychologen die zeggen dat een serie als ’13 Reasons why’ de motieven en eventuele psychische gesteldheid van iemand die overgaat tot zelfdoding zou simplificeren en vertekend in beeld zou brengen. Opnieuw zeg ik dan: de serie ’13 Reasons why’ gaat wat mij betreft niet over een individu die leidt onder aan een depressie, die noodlottig uitmondt in een suïcide. De serie gaat juist over een gemeenschap die het individu in de steek laat: de serie laat een ziekmakende context zien, die blind is geworden voor het eigen handelen.

Van belang is daarbij vooral dat psychologen met dergelijke uitspraken het geheel van depressie en suïcide bij het individu leggen. Wie simplificeert dan wat? Ik zeg juist dat “13 Reasons why’ vooral een vertelling is die overtuigend laat zien hoe het systeem – of liever: de gemeenschap, en het falen in de intermenselijke relaties daarbinnen – een rol speelt bij de identiteitsafbraak van een opgroeiend individu.

’13 Reasons why’ gaat dan ook juist NIET over de individuele psychische problematiek van een geïsoleerde adolescent. Hannah Baker is namelijk niet geïsoleerd: ze wórdt geïsoleerd. En er is een groot verschil tussen deze twee omschrijvingen van wat er met Hannah aan de hand is en van wat haar probleem is. De ene omschrijving legt het probleem bij Hannah en bij het individu. De andere omschrijving plaatst de focus op de context.

Het hele verhaal van ’13 Reasons why’ draait dan ook om die context van Hannah Baker. Haar verhaal gaat over hoe de omgeving met haar omgaat. ’13 Reasons why’ laat zien wat er gebeurt met een gevoelig mens als zij volledig wordt geobjectiveerd door haar leefomgeving. En zo tot een instrument van ‘anderen’ wordt gemaakt. En dus zo het slachtoffer wordt van een intern verziekte gemeenschap (met als dieptepunt de vernederende verkrachting – een expliciet gewelddadige objectificatie – door het personage Bryce Walker als symboolvertolker van de ‘maatschappelijke top’).

De bandjes van Hannah bieden dan vooral inzicht in de verantwoordelijkheid van de mensen om haar heen. En de cassettes zetten, vanuit dat perspectief, aan tot een doorleefde reflectie van de daders op hun eigen gedrag en de gevolgen daarvan voor een ander, precies omdat er één element is dat het onmogelijk maakt om het resultaat van hun gedrag te kunnen ontkennen. En dat is de dood van Hannah.

Juist omdat ze er niet langer is, kan niemand meer om haar heen. Cynisch genoeg dus is er dus wel degelijk een nauw verband tussen de zelfmoord van Hannah Baker en de impact van de gebrachte boodschap. Juist haar einde gaf haar aanklacht z’n kracht.

Alternatieve eindes?

Toch geloof ik dat het ook mogelijk zou zijn geweest om de serie (of het boek) anders te laten eindigen. Hannah had óók kunnen blijven leven. Ze hoefde niet noodgedwongen tot haar daad over te gaan.

Persoonlijk begrijp ik de redenen van Hannah Baker door en door. Zowel verhaaltechnisch begrijp ik haar reden. En ook vanuit het perspectief dat Hannah Baker een fictief personage is dat symbool staat voor alle mensen die lijden onder wereld door pestgedrag, begrijp ik de boodschap en de redenen van Hannah Baker. Maar mét dat begrip van haar redenen blijft haar dood, ook voor mij, nog steeds een onnodig en zinloos verlies.

Verhaaltechnisch was het denk ik niet noodzakelijk dat Hannah moest sterven. Ik moest bijvoorbeeld denken aan een ander, klein en charmant jeugdboek dat eveneens gaat over pesten, een boekje uit 1997, van Theo Engelelen: Schoolstrijd. Ook daarin wordt gepest. En ook daarin spelen bandopnames een rol. Maar in dat boek neemt de gepeste aan het einde heroïsch het heft in eigen hand.

Met hulp van een eerste liefde neemt de jongen de pesterijen op en neemt zo vervolgens de pesters op de hak. Zijn verzet is daarmee misschien een stuk minder realistisch. Maar ach, wat had  ik in dit geval Hannah toch graag dat extra stukje fantasievolle heroïek gegund. En wat had ik haar juist een wat kleinere dosis van de realiteit gegund.

De onuitspreekbare eenzaamheid van het einde

Het einde van Hannah is definitief en triest. Er zijn mensen die in reviews over de serie schreven dat ze ‘het moeilijk hadden’ om naar het einde van Hannah te kijken. Ook ik vond het moeilijk om haar einde te zien. Maar het volgende vond ik eigenlijk het allerergste.

Niet het tonen van de daad zelf vond ik erg. Maar vooral de onuitspreekbare eenzaamheid die er uit het moment van haar sterven sprak. De dood van Hannah, ook al was die fictief, was vervuld van een intens donkere eenzaamheid die ik werkelijk zo schrijnend vond, dat het bijna onverdraaglijk werd.

Haar werkelijke dood lag in het volledige afgesneden zijn van ieder contact. Het was haar geïsoleerde lichaam dat – eens bezield en voelend – nooit meer kon voelen, nooit meer bezield zou zijn, dat me het meeste raakte. Haar ouders die haar lichaam omhelsden. En haar lichaam, dat niet langer meer hun dochter bevatte.

De Hannah van het verhaal was er niet langer. Slechts een leeg omhulsel, een romp met vloeibare ledematen, zonder stem: de ziel vervlogen. Geen antwoord meer, geen kracht. Geen hoop meer. Juist daarin had ik Hannah – en de serie – werkelijk graag een heel ander einde gegund.

Haar einde is in die zin – en dit is discutabel, dat besef ik me – een keuze. Omdat er voor elke ‘Ja’ tegen haar keuze voor zelfmoord, er ook een ‘Nee’ tégen haar keuze voor zelfmoord geplaatst kan worden.

Zoals er ook, voor elk volmondig ‘Ja’ tegen het leven, ook een meedogenloos en tragisch ‘Nee’ tegen het leven gezegd kan worden. Albert Camus, Frans filosoof en schrijver van diverse romans, essays en toneelstukken, schreef over dat onderwerp onder meer ‘De mythe van Sysiphus’, waarin hij die keuze voor leven of dood radicaal behandeld.

Hannah Baker en Sysiphus

‘Hoe moet ik leven, als ik mij nergens meer op kan beroepen,’ vraagt Camus in ‘De mythe van Sysiphus. Hij begint zijn betoog daarbij op de volgende dramatische wijze:

‘Er bestaat maar één werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord.

Oordelen of het leven wel of niet de moeite waard is geleefd te worden is antwoord geven op de fundamentele vraag van de filosofie.‘

Camus kiest om dit probleem te illustreren als hoofdfiguur Sisyphus. Omdat het een sterveling betrof die in opstand kwam tegen de goden. Sysiphus kreeg daarvoor de meest ernstige straf denkbaar opgelegd: zinloosheid. Hij was gedoemd om eeuwig een rots de berg op te duwen. En vervolgens toe te zien hoe deze weer naar beneden rolt. Om dan weer opnieuw te moeten beginnen.

Hannah beschouw ik, naast Antigone, ook wel enigszins als deze Sisyphus. Ze nam het immers op tegen machten die vele malen groter waren dan haar. Ze nam het op tegen één van de weerzinwekkendste en wrede verzameling goden van de samenleving: de schikgodinnen van de sociale status. De lotsbeschikkers, die met meetlint, spinnewiel en schaar, bepaalden waar iemand geplaatst zou worden op de ladder van het sociale aanzien.

Hannah Baker kreeg daarbij, als boete voor haar moed, verscholen in haar zwijgende ‘Nee’, de meest ernstige straf opgelegd die een zich nog ontwikkelende adolescent zich maar kan indenken: die van de sociale uitsluiting.

Haar rots die ze steeds weer opnieuw omhoog moest duwen, was de vraag hoe ze als zondebok van het zieke systeem haar rug recht kon houden. Hoe moest ze – dag in, dag uit – het uithouden tegenover al die afwijzing van anderen?

Hoe moest zij nog leven, als zij in haar omgeving steeds minder mensen meer trof die ze kon vertrouwen om naast haar te gaan zitten. Die onbevooroordeeld, zonder bijbedoelingen of tegengestelde belangen, naar haar zouden luisteren. Op wie kon ze nog vertrouwen dat er, achter een getoonde interesse in haar, géén achterliggende belangen verborgen zaten? Op wie ze een beroep kon doen?

Uiteindelijk kon ze dat inderdaad niet langer. Ze kon de zinloosheid van de uitsluiting niet langer aan. Ze kon in feite niet langer meer leven, precies omdat er niets meer was waarop ze zich kon beroepen. Op die manier lukte het haar niet langer om haar eigen rots tegen de berg op te duwen.

Het filosofische probleem van Camus was daarmee voor haar beantwoord. Haar eindoordeel velde ze zelf.

Elk einde kent een eigen weg…

Mijn conclusie luidt uiteindelijk: Hannah had nooit gedwongen moeten zijn om die steen keer op keer in haar eentje omhoog te moeten duwen.

Er stond immers een volledige gemeenschap om haar heen, die echter nergens een hand uitstak, intern vergiftigd als die gemeenschap al was door de eigen omgeving. Hoe anders wat het verhaal geweest als er iemand was opgestaan tegen de pesters? Of als er iemand naast Hannah was blijven staan? Gewoon, om met haar mee te lopen op die belangrijke eerste weg en langs de eerste kruisingen op en door het leven?

Elk einde kent een eigen weg dat naar dat einde leidt. De vraag is: ‘Laten we iedereen die weg noodzakelijk eenzaam lopen? Of zijn we bereid om – steeds opnieuw – te onderzoeken hoe we die weg gezamenlijk kunnen lopen?

Het verhaal van ’13 Reasons why’ laat volgens mij zien wat er gebeurt met de kwetsbaarheid van een mens wanneer de gemeenschap faalt en intern verziekt wordt. En de gemeenschap faalt keer op keer, vrees ik, en dreigt steeds zieker te worden.

Uiteindelijk stikte het ‘Nee’ van Hannah Baker in de giftige omgeving die haar omringde. ’13 Reasons why’ is wat mij betreft dan ook vooral een oproep om ons in te spannen om de zwijgende ‘Nee’ van alle Hannah Baker’s in ons leven te herkennen als we die om ons heen zien.

Laten we juist opstaan voor juist de kwetsbaarheid van elkaar. En laten we de onschuld, en de fouten, en de onbevangenheid van iedere mens om ons heen niet bespotten en beschadigen. Maar laten we erover waken en het koesteren.

Omdat er in ene onsterfelijke dichtregel van Lucebert uiteindelijk nog steeds een ultieme waarheid schuilt:

“Alles van waarde is weerloos….”

 

Foto CC: No – Duncan C, Shut-Up: take 2 – LaVladina, Antigone – Seymorecentre, Dancing – Pimthida, Antigone – MNSU.EDU, CLG_0655 – Kiwinky