We hebben allemaal wel eens het gevoel dat we verloren raken. Dat we verdwalen door het veelvoud aan kruispunten waar we in ons leven op belanden. Als dat een gevoel is dat je niet herkent en waar je je niks bij kan (of wil) voorstellen, dan is deze blog niets voor jou. Want ditmaal wil ik het hebben over precies dat gevoel.

Laten we erkennen dat juist het verloren raken een heel menselijk gevoel kan zijn. En dat dus – hoe graag alle media, alle succesverhalen op de werkvloer, alle glamourmagazines, websites en ja, misschien ook jouw (of mijn) laatste facebook-update, dat misschien zouden willen  ontkennen – de wereld nu eenmaal best een verdomd donkere, eenzame en verlaten plek kan zijn.

Het leven kan soms een donker woud worden. Een plek waar ieder mens op momenten echt de weg kwijt kan raken. Wat redt een mens dan van die plek? Wat motiveert iemand om toch te blijven zoeken naar een weg naar buiten? En, als het pad gevonden is, toch weer op dat paard te klimmen en de barre tocht door het woud te vervolgen. Tot het daglicht weer door de bladeren kan schijnen?

Blijkbaar zijn er momenten dat we toch een houvast weten te vinden. We grijpen terug op iets ín onszelf – want juist buiten ons is het donker – en vinden datgene waar we opnieuw die richting mee kunnen bepalen. We grijpen terug op een innerlijk kompas. Maar waar bestaat dat kompas uit?

Naast onze talenten – onze passies, datgene dat ons van binnen vervult met vreugde en energie – geloof ikzelf dat dit kompas vaak ook gevuld is met de stemmen van de mensen om ons heen, onze ‘significante, bepalende anderen’. Vrienden. Naaste familie. Collega’s met wie we fijn samenwerken.

Dat kompas, dat we van binnen krampachtig vasthouden, met de kleine onhandige handjes van ons innerlijke kind, dat bestaat denk ik óók juist uit een netwerk van mensen, van innerlijke representaties. Zij vormen de innerlijke gemeenschap waar we op vertrouwen.

Het zijn de stemmen die we bewaren en die ons de weg wijzen. Met de handen in elkaar geslagen vormen zij een web van innerlijke veerkracht, waar we op kunnen leunen wanneer de natte takken van het donkere woud ons in het gezicht slaan en het verwilderde bos ons steeds meer verstikt.   Maar wat gebeurt er echter als die stemmen nu eens zwijgen?

Wat als de handen elkaar nooit vinden? Wat als het web dat je zou moeten steunen, langzaam wegrot. Dat het loslaat, door de verschijnselen van een innerlijke, psychosociale infectie? Wat gebeurt er, kortom, als die gemeenschap van mensen – de gemeenschap waar ieder mens zijn eigen kompas mee opbouwt –  faalt? Daarover gaat deze blog.

Deze blog bestaat daarbij uit twee delen (in het tweede deel ga ik in op het innerlijke ‘Nee’ tegen die gemeenschap.). Ik behandel erin, aan de hand van de onlangs uitgebrachte Netflix-serie ‘Thirteen reasons why’, de schade die een falende gemeenschap in een mensenleven kan aanrichten.

13 Reasons why

‘13 reasons why’ is een serie waarin een meisje, Hannah Baker, aan de hand van dertien cassettebandjes, aan de luisteraar uitlegt waarom ze tot een fatale en tragische daad is gekomen. Ze heeft zelfmoord gepleegd.

Het is, met die korte samenvatting, voor de hand liggend dat veel kijkers (en mensen die er niet naar hebben gekeken, maar hun oordeel toch klaar hebben) er klakkeloos vanuit gaan dat de serie draait om die eenzame einddaad. Maar technisch gesproken klopt dat eigenlijk niet.

Het is namelijk mogelijk om dieper te kijken. En te ontdekken dat de serie, aan de hand van een fictief verhaal, eigenlijk een heel ander onderwerp aan de orde stelt. De serie kan je namelijk ook zien als een vertelling die, aan de hand van het verhaal van Hannah, eigenlijk een serieus maatschappelijk thema voorlegt aan iedereen die bereid is om daar over na te denken. Het legt een dilemma bloot dat in de werkelijkheid speelt.

Het is mogelijk om ’13 reasons why’ op die manier te zien als een een vraag aan de kijker. En de gestelde vraag zou dan zijn: “Zou jij durven opstaan en het voor Hannah willen opnemen?”

Op welke momenten zou je ingrijpen? Stuk voor stuk legt Hannah met de cassettebandjes momenten aan de luisteraar voor waarop ingegrepen had kunnen worden. De dood van Hannah zelf is in de serie geen mysterie. Haar dood is geen raadsel. Waar het om gaat is de weg die tot haar trieste dood leidde.

De centrale vraag die de luisteraar zichzelf dan ook keer op keer stelt – in het verhaal is die luisteraar de jongen Clay Jenssen, maar in feite zou ook de kijker zichzelf die vraag kunnen stellen – is: ‘Had ik iets kunnen doen?’

Om die reden vind ik het jammer dat er zoveel commotie is ontstaan over precies dat einde van Hannah. De suïcide van het meisje – of concreter: de expliciete wijze waarop haar einde in de serie werd gevisualiseerd – deed (en doet) veel stof opwaaien. Van alle kanten kwamen (en komen) er recensies voorbij die het toch met name over dat einde leken te hebben.

Daarmee lijkt de belangrijkste vraag die de serie aan de orde stelt, ogenschijnlijk het beste samengevat met de titel van dit artikel van de NRC: Is het tonen van een zelfmoord in een tv-serie gevaarlijk?

Ik vind die vraag eigenlijk jammer. Want hoewel de zelfdoding van Hannah onbetwistbaar tragisch is: het is volgens mij niet het hoofdthema van de serie. De suïcide van Hannah is juist een fataal gevolg. De cassettebandjes van Hannah gaan helemaal niet over haar einde zelf. Ze beschrijven juist haar weg naar dat einde toe.

Dat betekent echter dat de ‘dertien reden waarom’ van Hannah helemaal niet gaan over de suïcide zelf (dat kan immers niet), ook al willen veel recensies ons wel doen geloven. In plaats daarvan is ‘13 Reason why’ goed te beschouwen als een vertelling van iets fundamenteel anders.

‘Thirteen reason why’ vertelt over de gevolgen van pesten

Dat pesten is in de serie echter wel grotendeels impliciet. Het is niet het grootse pesten. Het is geen uitschelden, het is niet het verbale of fysieke geweld dat pesten soms kan aannemen. Het is veel minder concreet. Het is subtiel, en dus ook moeilijker te duiden.

Desondanks: de dertien redenen die Hannah aanreikt, hebben met name te maken met het slopende mechanisme van sociale uitsluiting. Van seksualisering, van verdrukking, van afwijzing. Haar redenen hangen nauw samen met het proces van depersonalisering van een mens door bepaalde individuen, met als doel de eigen sociale status te verhogen.

Kortom, op verschillende manieren wordt in de serie aan de orde gesteld hoe iemand, die in de groei van haar leven staat, kapot gemaakt wordt door een groep die haar grotendeels afwijst. Die afwijzing vindt plaats op grond van een verstoord streven naar sociale status van bepaalde individuen.

En laat de drang om (op antisociale wijze) te streven naar een hogere sociale status nu precies nauw samenhangen met de oorzaken van pestgedrag! (Lees daarvoor bijvoorbeeld de interessante bevindingen in dit onderzoek)

‘Thirteen reasons why’ is in die zin wat mij betreft te bekijken als de kwalitatief subtielere (en duidelijk meer complex uitgewerkte) versie van ‘Spijt’ (van Carrie Slee). Ook dat boek (overigens, ‘Thirteen reasons’ was oorspronkelijk ook een boek), draait om een jongen die uiteindelijk zelfmoord pleegt ten gevolge van uit de hand gelopen pestgedrag.

Maar in ‘Spijt’ – en de uiteindelijke verfilming ervan – ligt de focus veel meer op expliciet pestgedrag. Het gedrag is in dat boek expliciet wreed. Maar daardoor ook concreet aan te wijzen. Als gevolg daarvan is de zelfmoord van het slachtoffer in die film veel helderder verbonden aan het voorliggende gedrag.

Een korte recensie

Kwalitatief vond ik ’13 reasons why’ absoluut vele malen beter dan een film als ‘Spijt’. De karakters zijn degelijk uitgewerkt, voorbij stereotypering. Het verhaal wordt subtieler en complexer vertelt. Hoewel ik me af en toe wel kon storen aan gedrag van personages.

Veel recensenten leggen de clou van de serie  in aflevering 13. Zelf vind ik echter de echte sleutel van de serie liggen bij aflevering 8, waarin een prachtig gedicht van Hannah centraal staat, waarin ze haar kwetsbaarheid toont en daarmee diep in haar ziel gesneden wordt. In die aflevering raakten haar eenzaamheid en haar verlorenheid mij werkelijk.

Na aflevering 8 begint de serie overigens ook wat te dralen en wordt het allemaal wat geforceerd dramatisch. Zo ontspoort het verhaal – net als Hannah’s leven overigens – enigszins en verliest het zijn boodschap wat, vond ik. De stemming door de serie heen is daarbij beklemmend en er zit een flinke onderlaag van verdriet in de serie, mede gestimuleerd door de krachtige, emotionele soundtrack. Het einde van Hannah (en het einde van de serie) emotioneerde ook mij. Dus ik ben het in zoverre wel met reviews eens dat je na het kijken van de serie, zeker na de laatste aflevering, wel even wat ontlading kan gebruiken.

Er bestaat inderdaad, denk ik, en als je er gevoelig voor bent, een risico dat je in die kunstmatig opgewekte melancholische, verdrietige stemming van de serie kunt blijven hangen en misschien in somberheid wegzakt. Overigens zegt het ook wel iets over de kwaliteit van de serie, dat ze die gevoelsnoot zo weten te raken.

Al met al is het echter, met wat alertheid en een beetje afbakenen (goed voor jezelf zorgen, afleiding zoeken of met een (geschikt!) iemand praten over de serie) prima mogelijk om de afleveringen te kijken en daarbij tegelijk enerzijds het einde van Hannah wel serieus te nemen, maar anderzijds niet té serieus en je te realiseren; het is een serie.

Om op die manier is goed te luisteren naar het echte verhaal dat ’13 reasons’ eigenlijk vertelt. Ik vind het hoe dan ook jammer dat juist door de controversiële visualisering van de dood van Hannah, de serie precies de focus verliest op het thema waar het verhaal eigenlijk om draait. Was die visualisering werkelijk nodig? (In deel twee van deze blog ga ik enigszins in op die vraag).

Het is in ieder geval de reden dat ik in deze blog wil proberen om vooral aandacht te besteden aan ‘de weg’ die Hannah wordt gedwongen te gaan. Aan het einde van deel twee van deze blog zal ik dan, zoals gezegd, toch ook enige aandacht besteden aan de fatale keuze die Hannah uiteindelijk maakt. Maar ook dan wil ik juist proberen om haar einde vooral te koppelen aan de weg die ze gedwongen wordt om alleen af te leggen.

Hannah Baker en het ‘Zondebok Complex’

Hannah Baker, als hoofdpersonage in de serie, is geen voor de hand liggend object van afwijzing. Ze is een lief, vrolijk meisje. Ze voldoet wat mij betreft niet aan het gebruikelijke beeld dat in onze cultuur vaak wordt gebruikt bij het in beeld brengen van pestgedrag. Hannah is juist geen ‘ras-buitenbeentje’. Er is voor haar geen voorbepalende ‘air’ van uitsluiting die om haar heen hangt. Ze is zeker niet het type ‘Carrie’ uit het gelijknamige boek (eveneens verfilmd) van Stephen King, waarin pesten ook een belangrijke rol speelt.

Hannah staat bij aanvang van het verhaal voor mij dan ook symbool voor juist ‘de’ – wat heet – ‘normale tiener’. Ze is een jonge, vlotte meid, fris en gezond. Vrolijk, verbaal sterk, heeft talent, is niet verschrikkelijk sociaal onhandig, eerder is ze goed gebekt. Kortom: ze is zeker geen natuurlijke buitenstaander. Wel is ze zoekende naar wie ze is en naar wat haar plek is in de wereld. Die laatste observatie speelt misschien overigens wel een bepalende factor in wat Hannah overkomt.

Hannah Baker als karakter past in ieder geval niet in het ‘natuurlijke’ archetype van pestgedrag: de zondebok. En dat is absoluut een punt waarop ik de serie ook erg op weet te waarderen. Want daarmee wordt namelijk ook goed duidelijk dat de realiteit van pesten misschien vooral is: er is geen ‘standaard slachtoffer’ voor pestgedrag. Niet het slachtoffer lokt pestgedrag uit. Maar pestgedrag lokt het slachtoffer uit.

Pestgedrag is in die zin een complex. Een complex is een begrip dat in de Jungiaans analytische psychologie staat voor een cluster van emotioneel geladen materiaal dat zich verzameld rondom een bepaald archetype. In het geval van pesten is het voorgegeven archetype ‘De Zondebok’.

Hannah staat, in het verhaal, symbool voor deze zondebok. Echter, net zoals in de rituele mythe rondom de zondebok de bok uitgekozen wordt voor de rite van uitsluiting en verbanning (het is niet zo dat de bok dat ritueel zelf uitlokt: de bok wordt er voor uitkozen), zo ‘verwordt’ Hannah tot het slachtoffer van een reeds verziekte cultuur. Ze wordt zo tot slachtoffer gemaakt.

De oorsprong van een complex ligt vaak in een conflict tussen het ‘ware Zelf’ van een groep en het niet-authentieke, sociaalbepaalde Zelf. Dit wordt vervolgens uitgeleefd binnen de cultuur waardoor het wordt gegenereerd. Vooral de begrippen ‘sociaalbepaald’ en ‘cultuur’ zijn hierbij belangrijke begrippen.

‘13 reasons why’ laat dit goed zien: het mechanisme van pesten is geen ‘natuurlijk verschijnsel’ dat ‘automatisch’ ergens uit voortkomt. (lees hier de impliciete algemene beschuldiging dat het door de gepeste zelf zou zijn uitgelokt) . Nee, het is iets kunstmatig. Pesten is een sociaal construct dat wordt ingebed in een bepaalde cultuur van omgang met elkaar.

Dat wil ook zeggen: pesten is een proces dat geen voorgegeven slachtoffer kent. Er zijn geen bepalende, voorgegeven ingrediënten die in iemand ‘in zich zou dragen’ om tot buitenstaander te worden verklaard. Het is, zoals gezegd, juist andersom. Als de omgeving voldoende geïnfecteerd en vergiftigd is dat dit zich begint te manifesteren in pestgedrag, wordt er hoe dan ook wel een slachtoffer gevonden.

Het is belangrijk om de conclusie van de vorige paragaaf te onthouden. Er zijn géén ingrediënten in de persoonlijkheid die iemand bepalen tot slachtoffer. Door de focus toch op die ‘ingrediënten’ te willen leggen, ontstaat er gemakkelijk een mechanisme van ‘blaming the victim’. Het leidt tot de subtiele en onbewuste aanname dat de gepeste ‘wel iets in zich zou dragen’ dat het pestgedrag oproept. En hoe je het wendt of keert: eigenlijk is precies die aanname zelf een symptoom van pesten in een reeds verziekte, vervuilde omgeving.

Pesten als ontlading van een ziek systeem

Pesten is in feite de ontlading van een ziek systeem. Dat laat ’13 reasons why’ goed zien. Pesten is een symptoom, dat de eigen vergiftiging niet langer kan worden verdragen door het systeem, en daarom ontlading zoekt. Wie precies die ontlading vervolgens gaat dragen is irrelevant.

Het slachtoffer wordt echter wel meedogenloos opgescheept met de afgesplitste, onderdrukte en verachte aspecten van de psyche van enkele individuen van de groep. Als pus uit een puist: het gif moet eruit. Het is om die reden misschien ook dat pestgedrag vaak zo smerig van aard is. De groep wordt vervolgens door dit gedrag geïnfecteerd en de dominante sociale status van de pestende individuen wordt door de groep erkent en versterkt.

Het woord ‘pesten’ is, zo denk ik tenminste intuïtief, ook niet voor niets verbonden aan ‘de pest’ als de dodelijke en epidemische ziekte uit de middeleeuwen. Pestgedrag is immers het gedrag dat in een geïnfecteerd systeem wordt vertoond. Het is het gevolg van een vergiftigd ecosysteem.

Het gif is in dit geval het sociale mechanisme dat ook in Jungiaanse terminologie wordt aangeduid als het ‘zondebok-principe’. Dit is het projecteren van de eigen fouten en eigen schuldgevoelens op een ander. Dit projecteren kan allerlei vormen aannemen, maar leidt wel steeds terug naar hetzelfde principe: alle geuite vormen zijn slechts symptomen van het proces van projectie.

In die zin is het dus ook een misvatting dat veel recensenten van ‘13 reasons why’ de indringende thema’s die in de serie aan de orde worden gesteld, opvatten op als separate, op zichzelf staande onderwerpen. Ze staan namelijk volgens mij nadrukkelijk niet op zichzelf.

Het zogenoemde ‘slut-shaming’ dat bijvoorbeeld voorbij komt in de serie. Het seksueel overschrijdende gedrag van jongens bij meisjes, onder het mom van dat ‘sommige meisjes het nu eenmaal willen’. Het zogenaamde ‘keuren van de vleesmarkt’ door lijstjes te verspreiden van ‘plus en min‘-kwaliteiten van jongeren (vaak meisjes). Dit zijn juist géén ‘op zichzelf staande thema’s. Het zijn symptomen van een intern ziek streven naar sociale status. Het is de pus van een zwerende en etterende gemeenschap.

De titel van de serie is in dat kader ook enigszins misleidend. Het wekt de illusie dat er sprake zou zijn van ‘dertien separate redenen’. Maar alle redenen zijn juist nauw aan elkaar verbonden. Tot er een ketting ontstaat. Een web van samenhangende thema’s, dat in z’n geheel een heel specifiek psychologisch proces tot uitdrukking brengt.

De thema’s zijn, kortom, symptomen van een proces van sociale uitsluiting. Dat is een proces dat in de Jungiaanse analytische psychologie wordt aangeduid als de Projectie van de Schaduw.

Projectie van de Schaduw

Onze Schaduw – dat deel van onze menselijke ziel dat we het liefste niet kennen of niet zien – bevat onderdelen van ons karakter die ons Ego onaanvaardbaar vindt. Het omvat onder meer gevoelens van schaamte, angst, agressie en ontoereikendheid, om er maar een paar te noemen. Gevoelens die we in ieder geval moeilijk aanvaarden als onderdeel van onszelf. En die we daarom vaak onderdrukken en daardoor gefragmenteerd terugvallen in ons onbewuste.

Wanneer we deze gevoelens echter blijven onderdrukken en weigeren onder ogen te zien, zullen ze steeds indringender op de deuren van ons bewustzijn bonzen. Ze eisen gezien te worden, erkend te worden. Naar binnengekeerd – ‘geïnternaliseerd’ – kan de niet-geïntegreerde Schaduw bij het individu leiden tot bijvoorbeeld psychosomatische klachten of ernstige zielsklachten als depressie of angst.

Geëxternaliseerd – dus naar buiten gekeerd – wordt de Schaduw echter werkelijk gevaarlijk. Delen van onszelf die we niet passend vinden, die we als onverdraaglijk beschouwen en die we nauwelijks kunnen herkennen als deel van onze eigen persoon, worden dan onbewust geprojecteerd op anderen.

We projecteren dan onze eigen onderdrukte ellende op individuen (of groepen) die daartoe als een soort ‘scherm’ dienen. Ze worden ‘zondebokken’. Zoals de bok die vroeger als gesymboliseerde ‘schuld van de gemeenschap’ het kamp uit werd gejaagd, de woestijn in, zo wordt de ontvanger van de onbewuste projectie ook verbannen, van het ‘normale’ naar de ‘alteriteit’: hij of zij draagt nu het stigma van ‘De Ander’. Gedepersonaliseerd en rijp voor de slachting. Dit is ook wat er met Hannah gebeurt.

De serie laat tegelijk heel goed zien hoe subtiel dit proces verloopt. Er is geen één duidelijk moment dat bepalend is. Het is een serie van momenten die heel slinks verlopen. Bijna onzichtbaar voor het ongetrainde oog. Tot ze plotseling zichtbaar worden. De kneep van een jongen in de bil van een meisje. Het zonder toestemming publiceren van een getalenteerd, maar kwetsbaar en geheim gedicht.

Tegelijk gaan die momenten zo snel en onverdedigd voorbij, dat we ze nauwelijks als zichtbaar beschouwen. Dat is misschien wel het ergste. Pesten wordt daarmee eigenlijk een ondergrondse guerrillaoorlog. En – tot onze schande – moeten we daarmee toegeven dat we vaak zo gewend raken aan bepaald gedrag, dat we het vaak ook werkelijk niet zien. Totdat we het wel echt zien. Maar dan is het te laat.

Dat is misschien ook wel de voornaamste onderbouwing van de uitspraak van Hannah, wanneer ze haar verhaal begint: ‘Als je luistert, ben je te laat.’ Als het gedrag immers écht zichtbaar wordt en zich omzet in werkelijke woorden die zo duidelijk gesproken worden dat ze echt gehoord kunnen worden? Dan is het werkelijk ruim te laat. Dan is de infectie nauwelijks meer te keren.

Het falen van de gemeenschap 

‘13 reasons why’ laat subtiel zien waar het echte falen ligt. Het is echter zo subtiel dat je het bijna niet ziet. Wederom in de hand gewerkt door die titel denk je namelijk gemakkelijk dat het om dertien afzonderlijk falende individuen gaan, die langs de weg van Hannah staan. Het lijken, kortom, individuen te zijn die verantwoordelijk zijn voor pestgedrag.

Maar pestgedrag duidt in de eerste plaats op een falen van de gemeenschap. Je zou wellicht geneigd zijn om in eerste plaats het woord ‘systeem’ te gebruiken. Maar ik gebruik met opzet het begrip ‘gemeenschap’. Omdat dat woord zo goed uitdraagt dat het gaat over mensen. En dat het draait om de vraag hoe mensen met elkaar omgaan en verbanden met elkaar aangaan.

In die omgang, daar gaat iets fundamenteel fout bij alle pestgedrag. Het gevoel van sociale status – dat, zoals aangegeven, een belangrijke rol speelt bij pestgedrag – blijkt in pest-gemeenschappen vooral gefundeerd te zijn in dwang, angst en dominante agressie. Op iedere plek waar gepest wordt – dat kan een school zijn, maar dat kan even goed op het werk zijn (pesten vindt ook zeker bij volwassenen plaats) – is er sprake van een fundamenteel falen in de omgang met elkaar.

Pestgedrag gaat dan ook nooit ‘simpel’ over pester en gepeste. Het gaat vooral ook over diegenen die het wel zien, maar die wegkijken. Diegenen die zien en oordelen: hij of zij zou zelf iets moeten doen, hij of zij lokt het uit. Leraren of werkgevers die het pestgedrag tolereren. Ouders die kinderen opvoeden in een stijl van competitie, dwang, angst. Die dominante agressie beschouwen als ‘winnaarsmentaliteit’.

Pestgedrag is het falen van de gemeenschap. In ’13 reasons why’ wordt dit heel erg goed duidelijk gemaakt. En daarmee wordt de individuele einddaad van Hannah eigenlijk óók de verantwoordelijkheid van die gemeenschap.

In die zin vind ik het oprecht schokkend dat er complete gemeenschappen zijn die het kijken van de serie zouden willen verbieden (bijvoorbeeld in Canada). Want daarmee negeren die gemeenschappen wat mij betreft hun werkelijke verantwoordelijkheid. Ze proberen problematiek onder het tapijt te vegen en weg te drukken. Uiteindelijk heeft dat echter altijd een omgekeerd effectief.

Ik hoop dan ook dat er mensen zijn die wel dieper durven te kijken. Die ’13 reasons why’ benutten waarvoor de serie gebruikt kan worden. Omdat ze beseffen dat het einde van Hannah Baker dus NIET de kern is van het verhaal.

Het is de weg van Hannah die centraal zou moeten staan. Want het is een weg die velen bewandelen. Alleen. Eenzaam. Juist het verbieden om gezamenlijk te praten over die weg? Kortom:  bewust wegkijken van wat recht voor ons kan liggen?

Dat is in mijn ogen het grootste falen dat we als gemeenschap van mensen elkaar kunnen aandoen…

Foto’s CC: Jonathan Parker – Another face in the crowd #2 (coverfoto), Lua Zemenis – Sadness 

Deel twee van deze blog lees je hier: “13 Reasons why” en Antigone’