Rango en het archetype van de held

Al vanaf de eerste keer dat ik Rango zag, was ik door deze vermakelijk animatiefilm gefascineerd. Ik was dol op die charmante, onschuldige kameleon die al botsend, blind voor al het toeval dat hem overkwam, maar vaak ook op een ontwapende manier lijdend aan een volstrekt blinde vorm van grootheidswaanzin, onbeholpen door zijn avontuur stuiterde.

En ik kon me niet onttrekken aan het vermoeden dat het verhaal een diepere laag verborg. Rango gaat over een kameleon met een voorliefde voor toneel, die per ongeluk in het klein stadje ‘Dirt’ in de woestijn beland en daar als sheriff op zoek gaat naar het gestolen water van de gemeenschap. Oppervlakkig beschouwd een zeer vermakelijke en kundig gemaakte animatiefilm. Maar deze film was volgens mij niet alleen voor kinderen. En was ook niet simpelweg bedoeld als ‘luchtig vermaak’.

Er school meer in deze film. Zou het, zo vroeg ik me af, misschien mogelijk zijn dat de film ook begrepen kon worden als spirituele allegorie?

De woestijn en spiritualiteit

Wie zich verdiept in de studie van spiritualiteit, ontdekt dat begrippen als ‘water’ en ‘woestijn’ daarin niet onbekend zijn. Voor de beleving en het begrijpen van spiritualiteit is de woestijn de ideale verbeelding van een plek waar iemand in geestelijke nood zich bevindt. De woestijn is voor spiritualiteit de plek van het afgeslotene en afgesnedene, de plaats van dwalen, stranden en eenzaamheid.

Tegelijk is de woestijn ook de plek waar het diepste inzicht kan ontstaan. Immers, daar waar grote droogte en ondraaglijke dorst heerst, daar is water het hoogste goed. En waar de woestijn, in spiritueel kader, beschouwd kan worden als een plek van geestelijke droogte, daar kan juist het spirituele als het ‘water’ dienen dat de geestelijke dorst lest.

De kameleon en de zoektocht naar identiteit

Ook de metafoor van de kameleon als hoofdrolspeler in de film kan begrepen worden in het kader van spiritualiteit. Een kameleon is immers een expert in het aannemen van de eigenschappen van zijn omgeving. Enerzijds is dit aanpassingsvermogen een overlevingstactiek is. Anderzijds geldt echter ook dat deze ‘aanpassing’ een offer vraagt. Mensen die zich regelmatig aan anderen aanpassen, zullen begrijpen wat ik met dat offer bedoel. Het betekent namelijk ook dat je een stuk van je eigenheid, een stuk ‘identiteit’, inlevert.

Kortom: als je maar lang genoeg kameleon speelt, verlies je jezelf. Net zolang tot je de vraag: ‘Wie ben ik?’ nauwelijks meer kunt beantwoorden. En ook dat – zowel het kwijtraken van grip op het ‘ik’, als de vraag naar het ‘zelf’ – is een spiritueel rijk thema.

Toneelspeler in je eigen drama

Op die manier bekeken is Rango aan het begin van de film niet voor niets een toneelspeler die niets liever wil dan de held zijn in een door hemzelf geregisseerde drama. Vol overgave speelt hij zijn rol, maar diep van binnen knaagt het. De figuren om hem heen zijn van plastic. En Rango weet dat hij daar geen echt contact mee kan krijgen.

Niet voor iets zegt Rango dan ook tegen zijn levenloze tegenspelers: “People, we talked about this. Acting is re-acting!” Met andere woorden: als iemand zijn rol wil kunnen spelen, dan moet er wel (op de juiste wijze)  op gereageerd worden! Ofwel: om gezien, gehoord, gevoeld te worden – kortom, om in contáct te komen – is het nodig dat er door (significante) anderen gereageerd wordt.

Depressie en de onfeilbare held

Rango lijkt bij aanvang van de film ook in een soort depressie te verkeren. Enerzijds is hij zich er bewust van dat er een ‘buiten’ is. Hij weet, hij voelt, dat het toneelspel dat hij speelt, niet meer is dan dat: een spel. Anderzijds geldt echter ook dat, zolang het nog spel is, en zolang Rango zelf de scenes kan creëren, tegelijk alles mogelijk blijft. De wereld ligt nog open, zolang hij die wereld niet betreedt.

“Who am I? I could be anyone!” zo zegt Rango zelf ook. En verliest zich vervolgens in een aaneenschakeling van fantastische rollen die hij zou kunnen spelen. Zolang Rango maar een held blijft in zijn kunstmatige omgeving (wat al snel een terrarium blijkt te zijn), is hij misschien wel opgesloten en afgesneden van het echte leven. Maar tegelijk behoudt hij daarbij wel de veilige fantasie. En behoudt hij zo de droomachtige idealisering van de held die niet kan falen.

Held en conflict

Rango beseft echter zelf ook: een held kan eigenlijk niet bestaan, kan helemaal geen héld zijn, zonder dat er een conflict is dat overwonnen moet worden. Immers, juist het conflict – of beter gezegd: vooral het handelen in dit conflict – is wat uiteindelijk bepaald of de held werkelijk ‘held’ is. Laat het moment van die realisatie nou precies ook het moment zijn dat Rango uit zijn terrarium wordt gelanceerd: het glas breekt in duizend stukken.

Misschien beeldt die gebeurtenis, het breken van de wanden en het versplinteren van het glas, ook uit dat de depressie plotseling door alle afweer is gedrongen. Een onverwachte gebeurtenis lanceert de kleine kameleon, dwars door het glas van het terrarium, recht het echte leven in.

Het glas breekt, de bescherming sneuvelt. En plotseling bevindt Rango zich in een immense droogte, waar iedere druppel in een fractie van een moment verdampt. Rango is in de woestijn beland.

De weg van het leven: “fake it until you make it?”

Rango is nu buiten. In letterlijke zin staat hij buiten, op het asfalt. Maar ook in figuurlijke zin: hij staat immers op de weg: ‘de weg van het leven’. Rango is door het ‘universum’, door een externe kracht die hij niet kan beheersen, het leven ingegooid. Daarmee krijgt Rango wat hij eigenlijk wenste, namelijk de kans om een held te worden.

Maar de grote vraag is natuurlijk: hoe word je een held in het echte leven als je tot die tijd eigenlijk alleen maar toneel hebt gespeeld? Moet je net zo lang blijven spelen tot je in werkelijkheid de held ‘wordt’ die je wilt zijn? Is er meer mogelijk?

Rango gaat, eigenlijk vooral tegen wil en dank in, het avontuur aan. Het leven in geworpen – of beter gezegd: in gelanceerd – gaat Rango op pad. En dan blijkt dat held worden niet zo simpel is als het lijkt, wanneer je toneel speelt. En tegelijk blijkt juist: een held wordt je juist, doordat je – al improviserend, zonder echt te weten wat je doet – dat toneelspel van het leven aangaat. Dat gaat alles behalve zonder kleerscheuren, maar het blijft een toneelspel. Het is een kwestie van: fake it, wether you make it or not…

(Het vervolg op deze blog waarin ik mijn idee van Rango als spirituele allegorie verder uitleg, lees je hier)