Onlangs viel mijn oog op een blog met als titel: ‘Does social networking make us narcissists?’[i]. In feite stelde de auteur in haar blog drie vragen: (1) ‘Does sociale networking make us narcissists?’, (2) ‘Is it harmful for our kids growing up exploring their identities on the internet?’ en; (3) Aren’t we already pretty narcisistic?’

Allemaal narcisten!

Hoewel de auteur haar vragen wellicht retorisch bedoelde, wil ik er toch graag op in gaan. Laat ik eerst proberen om vraag 1 en 3 samen te beantwoorden. Allereerst, op vraag 1: Nee, ‘social networking’ verandert ons niet in narcisten. Op vraag 3: Dat kan namelijk niet, want we zijn namelijk inderdaad allemaal narcisten. Of beter gezegd, om universitair hoofddocent psychodiagnostiek (RU) en hoogleraar psychodynamische psychotherapie (VU) Jan Derksen te citeren:

‘Er bestaan geen hardcore narcisten, er zijn wel mensen die meer of minder sterke narcistische trekjes laten zien.’ [ii]

Gezonde dosis zelfgevoel

Mensen hebben, met andere woorden, fundamenteel een gezonde dosis narcisme nodig om te komen tot een bepaald gevoel van zelfgevoel. Sterker nog, zónder narcisme verbleekt het ‘Zelf’ tot een vage schim en is een mens overgeleverd aan gevoelens van onzekerheid, minderwaardigheid en depressie. Niet ‘social networking’ verandert mensen dus in narcisten; onze menselijke ontwikkeling doet dit, en doet dit bovendien noodzakelijkerwijs.

Exploring identity on the internet

Vraag 2 (‘Is it harmful for our kids growing up exploring their identities on the internet?’) is minder eenvoudig te beantwoorden. Dat komt misschien vooral doordat de gesloten formulering van de vraag weinig ruimte voor nuancering overlaat. Het antwoord luidt immers ‘ja’ noch een ‘nee’, maar eigenlijk: ‘Het is mogelijk dat de exploratie van de identiteit door onze kinderen via internet schadelijk is, maar het hoeft niet noodzakelijk schadelijk te zijn.’

De aard van het internet

De reden waarom schade mogelijk is, ligt allereerst in de aard van het internet zelf. Daarnaast speelt de aard van het proces van identiteitsontwikkeling van kinderen een rol. Om eerst in te gaan op de aard van internet: internet vertegenwoordigd een virtuele ruimte, een ruimte die in essentie niet bestaat. Het is geen tastbare realiteit, en juist door dit virtuele karakter ervan, kan de ruimte goed gevuld worden met illusies en fantasieën.

Identiteitsontwikkeling

Fantasie en illusie vormen echter ook bepalende elementen bij de identiteitsontwikkeling van kinderen. En het zijn dan ook vooral de fantasie en de illusie, die de deur openen voor de mogelijk (schadelijke) invloed van internet op de identiteitsontwikkeling. Van belang hierbij is dat identiteit in wezen voortkomt uit twee op elkaar aansluitende en elkaar overlappende processen. Ten eerste is er de hechting. Ten tweede, in het verlengde hiervan, wordt identiteit gevormd door de narcistische ervaring.

Identiteit & narcistische ervaring

Dit zit als volgt in elkaar: hechting vormt de basis voor identiteit, het is het fundament voor het ‘Zelf’. Dit is echter enkel nog een fundament. Het ‘Zelf’ ís nog geen identiteit: het moet nog verder worden uitgebouwd. Deze uitbreiding van het ‘Zelf’ vindt plaats door ‘narcistische ervaringen’. Deze ervaringen worden zo genoemd omdat ze voor het kind worden bemiddeld, worden doorgegeven, aan de hand van een spiegel, precies zoals de mythologische Narcissus zichzelf zag in de spiegeling van het water.

Spiegelrelatie

Die spiegel kan zowel een letterlijke spiegel zijn, als een figuurlijke spiegel, bijvoorbeeld in de ogen van de ouder. Echter, in beide gevallen betreft het een spiegelrelatie – er wordt een beeld gevormd van het ‘Zelf’ op grond van een spiegelbeeld. De essentie van een spiegelbeeld is echter dit: het beeld is niet wat het weerspiegelt. Wat een kind dus in eerste instantie denkt zelf te zijn, is het in feite niet: het beeld van het zelf is een fantasie, het is een gezamenlijke projectie van door kind en ouders opgeworpen illusies en verlangens.

De fantasie van het Zelf

Dit is overigens helemaal niet verkeerd. De weerspiegeling – en dus in feite de fantasie – van het zelf biedt het kind de gelegenheid om trots te zijn en biedt de ervaring van kracht en almacht (denk aan de kleuter die volledig vol van zichzelf door een menigte mensen loopt, als vanzelfsprekend aannemend dat de mensen voor hem of haar opzij gaan). Precies die ervaringen bieden de springplank voor het kind om dingen te gaan ondernemen, om de wereld te gaan verkennen en daarmee het ‘zelf’ verder te ontwikkelen.

Narcisme als primaire levensenergie

Narcisme kan dan ook worden gedefinieerd als ‘de energie die in het zelf wordt geïnvesteerd’. Het ‘Zelf’ van het kind ontwikkelt zich door de (onvermijdelijke) botsing die plaatsvindt tussen (a) de fantasie van het zelf en (b) de werkelijke ervaring van (de mogelijkheden van) dit zelf. Identiteit ontstaat door de psychische energie die het kind steekt in de noodzakelijke bijstellingen die nodig zijn om een evenwicht te scheppen tussen enerzijds het zelfgevoel en anderzijds de mogelijkheden van dit zelf in realiteit.

Internet als virtuele ruimte

Terug naar de vraag of het mogelijk is dat internet schadelijk zou zijn voor kinderen bij hun exploratie van hun eigen identiteit. Belangrijkste factoren hierbij zijn dan allereerst, zoals gezegd, dat internet een virtuele ruimte vormt, die onbeperkte fantasie en illusie in de hand werkt en ten tweede, dat de narcistische ervaring zich in feite voedt aan fantasie en illusie. Websites als facebook, myspace en youtube (met als slogan ‘broadcast yourself’), buiten deze behoefte aan fantasie en illusie sterk uit.

‘Zelf’ versus ‘Virtueel Zelf’

De voornaamste valkuil schuilt er hierbij in dat de identiteit van het kind nog volop in ontwikkeling is. De narcistische energie – energie die eigenlijk geïnvesteerd zou moeten worden in de vorming van een ‘Zelf’ in evenwicht met de realiteit – wordt, juist door het virtuele karakter van het internet, gemakkelijk geïnvesteerd in een virtueel zelf, dat slechts uit illusie en fantasie bestaat en in geen enkele verhouding tot de realiteit staat. Dit ‘Zelf’ kan echter tegelijk niet worden gecorrigeerd door de realiteit, doordat het een virtueel zelf betreft. Het mogelijke gevolg is aan de ene kant een bijzonder kwetsbaar zelfgevoel bij het kind, en anderzijds een nauwelijks getemperde grootheidsfantasie – op internet kun je immers alles en iedereen zijn.

‘Mogelijk’ versus ‘noodzakelijk‘

Let wel, ik schrijf: het mogelijke gevolg, precies zoals het mogelijk is – maar niet noodzakelijk – dat het schadelijk is voor onze kinderen om hun identiteit via internet te exploreren. Zoals gezegd, de oorspronkelijke vraag suggereerde een eenvoudig antwoord. Alsof het mogelijk zou zijn om internet voor kinderen uit te bannen wanneer de risico’s voor hun identiteitsontwikkeling te groot zouden zijn. Dat is echter simpelweg niet mogelijk. Internet is een geïntegreerd onderdeel van onze samenleving en daarmee valt ook de invloed ervan op de persoonsontwikkeling van onze kinderen niet meer weg te denken.

Erkenning van het risico

De belangrijkste vraag is dus ook niet óf het schadelijk is dat onze kinderen hun identiteit exploreren op internet. De mogelijkheid van schade is er nu eenmaal. Veel belangrijker is het om dit risico te erkennen en vervolgens de vraag te stellen op welke wijze het gebruik van internet  kan worden gereguleerd zodat onze kinderen er veilig hun identiteit kunnen exploreren.

Dat internet wellicht de nieuwe vijver van virtuele zelfweerspiegeling vormt, betekent namelijk niet dat ieder kind er ook noodzakelijkerwijs als Narcissus in hoeft te verdrinken!

---

[i] Zie: http://katherinetoms.wordpress.com/2012/08/13/does-social-networking-make-us-narcissists/

[ii] Een belangrijk deel van mijn kennis over de identiteitsontwikkeling van het kind en het belang van narcisme hierbij, is afkomstig uit het boek ‘Het narcistisch ideaal: opvoeden in een tijd van zelfverheerlijking’, van de hand van universitair hoofddocent psychodiagnostiek (RU) en hoogleraar psychodynamische psychotherapie (VU) Jan Derksen