We hebben er de mond vol van: authenticiteit. We moeten massaal authentiek zijn, schudden minzaam ons hoofd als iemand niet authentiek overkomt, en de hype gaat zelfs zo ver dat het begrip inmiddels zijn weg heeft gevonden in de wereld van commercie en marketing. Het schijnt zelfs dat authenticiteit de snelst groeiende trend in marketing is.

Authenticiteit als ‘echtheid’?

Wat me daarbij vooral verbaasd, is de vanzelfsprekendheid waarmee het begrip gebruikt wordt. Alsof we allemaal, allicht en natuurlijk, weten waarover we het hebben wanneer we spreken over over een ‘authentiek zelf’. Maar is dat zo? Want wat bedoelen we nou precies met ‘authenticiteit’? En hoe doe je dat dan, authentiek zijn?

Wie er de Van Dale op na slaat vindt als betekenis voor authenticiteit ‘echtheid’, maar dat zegt wat mij betreft nog steeds niets. Ook ‘echtheid’ is immers een constructie. Want wie bepaalt er wat ‘echt’ is en op welke gronden doet diegene dat? Maar misschien vertelt deze betekenis van authenticiteit ons toch wel iets. Als ‘echtheid’ immers een constructie is, dan is ‘authenticiteit’ dat ook. Dus op welke wijze is authenticiteit dan geconstrueerd?

Authenticiteit: therapeutisch beschouwd

Deze vraag is – misschien verrassend genoeg –  het gemakkelijkst te beantwoorden vanuit therapeutisch perspectief. Daarvoor zijn twee redenen aan te wijzen. Allereerst valt die vraag vanuit therapeutisch perspectief redelijk helder te beantwoorden, omdat er juist vanuit dit perspectief al veel is nagedacht over het begrip en de invulling ervan.

Daarnaast is het therapeutische perspectief interessant, juist omdat de therapeutische houding er één is waarop de heling van de cliënt gebouwd zou kunnen worden. Het is immers de therapeutische houding, en de daaruit voortvloeiende therapeutische houding, die voor een belangrijk deel bijdraagt aan het herstel van de cliënt.

Als authenticiteit dus een belangrijk onderdeel vormt van deze houding (en volgens de literatuur is dat zo), dan is wellicht juist die vorm van authenticiteit de moeite van het begrijpen waard, met als voornaamste reden: het is een vorm van authenticiteit waarop gebouwd kan worden. Mensen – cliënten, patiënten – bouwen er zich letterlijk aan op.

Interessant hierbij is al direct dat, waar het authenticiteit betreft, er zich in therapeutisch perspectief eigenlijk twee vormen bestaan: een vorm van authenticiteit van het Zelf en een vorm van authenticiteit van het Zijn.

Authenticiteit van het Zelf: congruentie en transparantie

Voor wat betreft de eerste vorm, de authenticiteit van het Zelf: deze wordt vooral uitgewerkt binnen de humanistische psychotherapie. Deze vorm van authenticiteit kent daarbij in feite twee te onderscheiden niveaus: een niveau van congruentie en een niveau van transparantie.

Het niveau  van congruentie betekent vooral dat de therapeut goed in contact is met zichzelf, d.w.z.: dat de therapeut goed kan doorvoelen wat er in hem of haar wordt bewogen in relatie met een bepaalde cliënt. Het niveau van transparantie betekent dat de therapeut kan uitdrukken wat er in hem of haar leeft en wat er door de cliënt bij hem of haar wordt opgeroepen.

Dat betekent overigens niet dat congruentie en transparantie één doorlopende lijn vormen, omdat dan de therapeutische houding simpelweg zou vervallen tot de karikatuur van: ‘zeggen wat je denkt’. Eerder zijn beide niveaus van authenticiteit therapeutische instrumenten die worden bemiddeld door een tussenniveau, die van gedisciplineerde spontaniteit.

D.w.z.: een therapeut deelt mee wat er in hem of haar omgaat in relatie tot de cliënt, in de mate dat dit relevant is voor de cliënt of voor het therapeutische proces. De eerste vorm van (therapeutische) authenticiteit – de authenticiteit van het Zelf – betreft dus zeer zeker niet iets ‘impulsiefs’ of iets ‘ongefilterds’. Het is niet ‘alles eruit flappen omdat je zo nu eenmaal echt bent’. Eerder is deze vorm van authenticiteit een zeer verfijnde houding die alles te maken heeft met zelfkennis, discipline en kunde.

Authenticiteit van het Zijn: zelfrespect en zelfbevestiging

Voor wat betreft de tweede vorm van authenticiteit, de authenticiteit van het Zijn: deze wordt vooral uitgewerkt in de existentialistische benadering van therapie. Het existentialisme kan wellicht het beste – hoewel ook hopeloos ontoereikend – worden samengevat in het volgende gebod: ‘Je moet kiezen.’ In het verlengde daarvan, kan de existentialistische vorm van authenticiteit wellicht het beste beschreven worden als de ervaring dat je moet kiezen. De kern van deze vorm van authenticiteit ligt daarmee in de bewuste ervaring van deze keuzevrijheid.

James Bugental, een vooraanstaand vertegenwoordiger van de existentialistisch-therapeutische benaderingwijze en schrijver van ten minste twee boeken over authenticiteit, beschouwt authenticiteit daarbij als een combinatie van twee elementen: zelfrespect en zelfbevestiging. Met ‘zelfrespect’ bedoelt Bugental de ervaring dat de mens niet ‘slechts’ onderdeel is van een onverschillige wereld, maar dat een mens verschil kan maken. Met ‘zelfbevestiging’ bedoelt Bugental de ervaring dat de mens zijn zorg voor en betrokkenheid op de wereld zichtbaar tot uitdrukking kan brengen.

Vanuit therapeutisch perspectief zijn dit inderdaad zeer belangrijke en misschien zelfs bepalende ervaringen. De beschadiging in de cliënt ligt er immers heel vaak precies in verscholen dat deze heeft ervaren géén verschil te maken, enkel een onbetekenend onderdeeltje te zijn van een onverschillige wereld en niet in staat te zijn de zorg voor de eigen wereld tot uitdrukking te brengen. De meest fundamentele, emotionele doorbraken worden dan ook waarschijnlijk op dit punt bereikt: dat de therapeut samen met de cliënt juist die ervaring van zelfrespect en zelfbevestiging weet te herscheppen en op te bouwen.

Authenticiteit als gelaagd begrip

Terugkijkend hebben we dus gezien dat ‘authenticiteit’ zeker niet ‘eenduidig’ is, maar meerdere niveaus van betekenis kent. Vanuit therapeutisch perspectief heeft authenticiteit allereerst te maken met doorleefde zelfkennis en gedisciplineerde zelfuitdrukking. Daarnaast heeft authenticiteit te maken met ervaring, specifiek de ervaring van zelfrespect en zelfbevestiging.

Authenticiteit bestaat dus niet ‘automatisch’. Het heeft niets vanzelfsprekends en houdt veel meer in dan ‘gewoon jezelf zijn’. Het is ook geen ‘kunstje’ of een marketing- of managementtrucje. Integendeel zelfs, authenticiteit blijkt eerder een vorm van levenskunst te zijn, die kunde en moed vergt.

Authenticiteit is een doorleefde eigenschap die moet worden aangeleerd en die moet worden verfijnd. Het is iets dat de mens voor zichzelf, en in zichzelf, moet zoeken.Het kan eigenlijk enkel gevonden kan worden door diep te graven en daarbij open te staan voor de eigen ervaringen en alle emoties die daarmee gepaard gingen. Authenticiteit moet zich dan ook ontwikkelen en tot een innerlijke ruimte worden (Onder meer deze blog gaat ook over authenticiteit als innerlijke ruimte.)

Pas als aan bovenstaande elementen gewerkt wordt, is authenticiteit niet langer een hol en leeg woord waar we de mond wel vol van hebben maar dat geen vulling kent. Pas dan ook wordt authenticiteit een concreet begrip.

En kent jouw authenticiteit een inhoud waarop daadwerkelijk gebouwd kan worden…