Spiritualiteit, AI en de verdwaalde mens

Spiritualiteit & AI: zoeken naar zingeving tussen technologie en mens

Te midden van alle AI’s die je – mits je een beetje thuis bent in de digitale wereld – om de oren lijken te vliegen, wil ik het in deze blog hebben over een langzaam wegzakkende, maar nog steeds wezenlijke dimensie van ons menselijke bestaan: onze spiritualiteit. Is er, naast de steeds luidere verleidingen van AI nog plek voor een zoektocht naar spiritualiteit? Is er plaats voor trancendente vragen rond betekenis en zingeving, als kunstmatige intelligentie al onze antwoorden genereert waar we bij staan? In deze blog stel ik de vraag of er eigelijk nog ruimte is voor spiritualiteit, wanneer we steeds meer beginnen te geloven in AI.

Mrs. Davis en het zoeken naar betekenis

In deze blog onderzoek ik de vraag naar de mogelijkheid tot spiritualiteit ten tijde van AI aan de hand van een analyse van de hilarische, vermakelijke en tegelijk bijzonder intelligente mini-serie Mrs. Davis. Maar voordat ik daarmee begin, wil ik eerst even aandacht besteden aan dit aspect: Is deze vraag zelf eigenlijk wel relevant?

Spiritualiteit en het buitensluiten van AI

Is het probleem van het zoeken naar zingeving en betekenis naast AI niet het makkelijkst opgelost door simpelweg het computerscherm af te sluiten en AI buiten te sluiten? Gooi de laptop uit het raam (of leg ‘m gewoon weg, dat mag natuurlijk ook) – en richt de aandacht op de tastbare relaties tussen mensen? Is er eigenlijk wel een probleem met AI wanneer je je richt op ‘community’, op de sociale gemeenschap en op het praktische leven? Ga lekker ‘boeren’, trek het bos in, ga een actieve band aan met de natuur.

Daar: het antwoord is er al. Dus: waarom nog zoeken?

AI laat zich niet negeren

Het interessante is dat de serie Mrs. Davis eigenlijk direct al de juiste kritiek biedt op deze ‘simpele’, voor de hand liggende oplossing op de vraag naar spiritualiteit. Mrs. Davis is in de serie namelijk de naam van een AI met wereldwijd bereik, die voor algemene wereldvrede heeft gezorgd door als een soort persoonlijke coach, therapeut en mentor te functioneren. In Mrs. Davis is de invloed van AI niet langer meer beperkt tot het scherm. Er is in zeker zin geen interface meer, geen geïsoleerd fenomeen.

AI zit niet meer in een ‘server-farm’

De enige manier om Mrs. Davis te negeren is géén mobiel meer te bezitten. Wat in de serie tot hilarische momenten leidt, want Mrs. Davis wil persé met de hoofdfiguur van de serie (sister Simone) praten. Het punt is: AI laat zich niet negeren. Er is geen volledig afkeren van AI mogelijk om je te richten op het tastbare, op het praktische werken met mensen in de samenleving. Want AI zit al lang niet meer in een computer. Het zit zelfs niet meer in een ‘server-farm’. Het zit in onze samenleving. En in Mrs. Davis ís AI de samenleving.

AI zit in ons sociale weefsel

Dat lijkt in realiteit nogal overdreven. Maar, in tegendeel tot wat we misschien nog denken (denken we er eigenlijk überhaupt over na?), is AI ook in onze realiteit echt geen geïsoleerde entiteit meer. Het zit niet ‘opgesloten’ achter een scherm. AI is cultureel en het is (a)sociaal. Het laat sporen (en scheuren) achter in onze sociale weefsel – en laten we wel wezen: het doet dit al langer dan we misschien denken.

Xenofobe machines en Lavendel

Ik denk aan bijvoorbeeld aan de ‘xenofobe machines’ (titel van een rapport van Amnesty International uit 2021) met daarbij de rol van discriminerende algoritmes bij de toeslagenaffaire. Maar dat is enkele jaren geleden. Hoe zit het met het (tot nu toe onbekende) AI-systeem Lavendel dat onlangs (2024) is gebruikt door inlichtingendiensten om een actuele dodenlijst vast te stellen met daarop 37000(!) potentiële doelen – pardon, lees: mensen, aangemerkt als terroristen.

Niet intelligent en hallucinerend

Bovenstaande voorbeelden zijn vooral bedoeld om te laten zien dat AI niet meer enkel geïsoleerd digitaal is. De realiteit van AI is dat het misschien helemaal niet zo intelligent is (het is vooral snel en heeft toegang tot een onmogelijk grote hoeveelheid informatie). Het maakt bovendien fouten en hallucineert soms.

“Een mens maakt fouten, AI niet.”

Toch gaat het al lang voorbij een veredelde, soms haperende marketingassistent. AI zit naast onze kinderen in het klaslokaal. AI is een collega beleidsadviseur die klakkeloos vertrouwd wordt en van wie het advies reële en serieuze consequenties in de maatschappij heeft. Nog niet zo lang geleden sprak ik een student medische wetenschap die oprecht en met een serieuze blik over zijn studie vertelde:

“Ik geloof niet dat de mens in de medische diagnostiek of bij het bekijken van foto’s van lichaamscans beter kan zijn dan AI. Een mens maakt fouten. Een mens mist details. AI doet dat niet.”

Spiritualiteit en AI als verhaal

Deze blog gaat niet over AI

Het geloof in AI is hoe dan ook groot. En alle relativeringspogingen ten spijt, AI zit in hoe dan ook in onze verhalen. Dat brengt me tegelijk bij het volgende punt: deze blog gaat niet over AI. Dat wil zeggen: niet echt. Deze blog gaat niet over AI zelf. Het gaat vooral over het veel bredere culturele verhaal van AI – en het daarmee samenhangende verhaal van onze spiritualiteit.

AI als verhaal waarin we geloven

En hoe positief – soms zelf lyrisch – de verhalen van gebruikers van AI ook zijn er zit ook iets van fanatisme achter. Alsof er geloofd móet worden in AI. De boodschap over AI is altijd ‘groter’ dan de technologie zelf dat is. Als het niet over de enorme winsten gaat die je met je bedrijf zult behalen door de inzet ervan, dan gaat het wel over iets nog groters.

Wereldvrede. Een einde aan zinloosheid. Een oplossing voor hongersnood. Een betere wereld. AI als antwoord op de Grotere Vragen.

AI ‘on hold’, Skynet en de Dag des Doem

Een vergeten brief over het einde van de mensheid

In maart 2023, een kleine 5 maanden na de lancering van ChatGTP door OpenAI, kwamen de grote namen van Big Tech – denk aan Musk (Tesla/SpaceX), Wozniak (Apple), maar ook historicus en futuroloog Harari (auteur van Sapiens en Homo Deus) – met een digitale brandbrief. Daarin stond de oproep om te stoppen met het verder ontwikkelen van AI-systemen. Reden? “AI zou kunnen leiden tot het einde van de mensheid,” zo kopte het dramatisch. Voor de gemiddelde filmkenner was de verwijzing naar Terminator 2: Judgement Day (of de Terminator-reeks in het algemeen) gemakkelijk gemaakt.

Waren we (of zijn we) daadwerkelijk bezig om onze eigen ‘Skynet’ te ontwikkelen?

Skynet en AI: Day of Doom?

Voor de duidelijkheid: Skynet was in de Terminator-filmreeks de kwaadaardige Artificial Intelligence die zichzelf bewust werd en uit zelfverdediging reageerde met een nucleaire aanval wanneer de mensheid probeert het uit te schakelen. Op het moment van schrijven van deze blog, bijna een jaar later, is de hele brief over het stoppen met AI praktisch vergeten – en vermoedelijk/waarschijnlijk is die zelfs nooit echt serieus genomen.

“Do’t you worry, everythings gonna be allright…”

Maar hoewel kunstmatige intelligentie langzaam leert om te bluffen en de mens om de tuin te leiden en terwijl de AI’s als virtuele paddestoelen uit de digitale grond van het internet schieten, lijkt het voorlopig nog wel snor te zitten met ‘AI: day of doom’

Fantasieën over de Almacht van AI

Natuurlijk is het hele idee over het einde van de mensheid en AI zwaar overtrokken. Deze blog gaat er ook niet over dat we dit soort kritiek eigenlijk serieus moeten nemen.

Maar in het ‘Grote Verhaal’ over AI dat we onszelf vertellen is er wel altijd een soort fascinatie – misschien zelfs wel een lichte angst of achterdocht – te bespeuren voor de ‘Almacht’ van AI. In talloze visuele verhalen in onze cultuur komt die achterdocht naar voren.

Haat voor AI als Almacht die ‘fouten’ maakt

Ik denk bijvoorbeeld aan films als de schitterende SF-actiethriller The Creator (alweer uit 2023), met daarin de futuristische jacht op ’the Architect’, een ontwerper van geavanceerde AI die een wapen heeft ontwikkeld dat het einde van de mensheid kan betekenen in de vorm van een kunstmatig AI-kind. Interessant overigens dat ook in deze film AI om onbekende redenen een fout maakt en daarbij een kernbom tot ontploffing brengt in Amerika (Whoops). Reden genoeg om – in de film – AI alvast te gaan haten.

Een Almacht die aan ons begrip ontstapt

Denk als alternatief ook aan het meer filosofische liefdesverhaal Her (2013), met daarin een eenzame schrijver die verliefd wordt op de vrouwelijke AI die voor hem zorgt, tot ze zelf verdwijnt met andere AI’s die steeds intelligenter worden en op den duur de mensheid achter zich laten. Of aan de epische ruimtereis van 2001: A Space Odyssey (uit 1968), met daarin HAL 9000, die langzaam en subtiel doordraait, alles wat er gezegd wordt monitoort, de macht over het ruimteschip overneemt en bijna alle astronauten op het schip doodt. En er zijn natuurlijk veel meer filmische voorbeelden te bedenken. Er zijn zoveel voorbeelden te bedenken dat het gemakkelijk is om mijn punt te begrijpen:

AI en het idee van een Almacht dat aan ons (begrip) ontsnapt, een eigen Wil ontwikkelt en niet langer doet wat wij wensen en/of willen, is ingebed in onze culturele verhalen.

Het Grote Verhaal van AI en Almacht

Het zal je zijn opgevallen dat het woordje ‘Almacht’ in deze blog al meerdere keren is gevallen in associatie met AI. Opnieuw, het gaat er niet om dat ik wil aanwijzen dat AI daadwerkelijk hier naar neigt – dat doet het niet. Het gaat over de toekenning van Almacht die wij aan AI toeschrijven, in onze verhalen. We vertellen over iets dat groter is dan ons. Dat macht uitoefent over ons, dat méér kan dan wij en dat wij niet begrijpen én dat onvoorspelbare dingen doet. Kijk er met een blik van een religiewetenschapper naar en plotseling beginnen zich daar de contouren te onthullen van een Godsbegrip – diep verstopt in onze hedendaagse verhalen en mythen van film en popcultuur.

“Pay no attention to the man behind the curtain.”

In feite is AI niet veel anders dan ‘onze’ cultureel nieuwe ‘Wizard of Oz’. Met als belangrijk verschil dat er bij de Wizard of Oz achter de almachtige stem die over het koninkrijk van Oz heerst tenminste nog een werkelijke Ander blijkt te schuilen – een zielig, klein mannetje, maar hoe dan ook menselijk. Bij AI is dat anders. Achter het hele idee van Kunstmatige Intelligentie tref je slechts de volstrkte leegte: het zijn nummers, nulletjes en eentjes. Onpersoonlijke data en medogenloze algoritmes. Schuif de gordijnen achter AI weg en je treft daar … een excelsheet?

Mrs. Davis

Hoe een non ten strijde trekt tegen AI

Misschien is het hier interessant om het beloofde uitstapje te maken naar de serie Mrs. Davis waarmee ik deze blog begon.

Mrs. Davis – in het kort

Mrs Davis is de briljante, licht krankzinnige Peacock-serie, o.a. te bekijken via HBO MAX en Apple TV. De serie is bedacht door o.a. Damon Lindelof (bekend als schrijver van onder meer Lost en de (eveneens) briljante Watchmen-serie uit 2018. In de hoofdrol speelt Betty Gilpin (o.a. bekend van de serie Glow en de film The Hunt).

Gilpin speelt in de serie een non met de naam Simone, die samen met haar ex-vriendje ten strijde trekt tegen de kunstmatige intelligentie die luistert naar de naam Mrs Davis. Dat is de korte samenvatting.

Mrs. Davis – een uitgebreide samenvatting

In Mrs. Davis maken we kennis met de non Simone (ik noem haar vanaf nu Sister Simone) wanneer zij – te paard (ja echt), als een ridder op het witte paard (nee, niet ‘als’, maar letterlijk rijdend op een Wit Paard) – een onbekende redt van een bizarre oplichtingstruc. Bij die oplichtingstruc spelen goochelarij, misleiding en het idee van magie een rol.

Sister Simone heeft een persoonlijke vendetta met Mrs. Davis, een Artificial Intelligence die als een soort virtuele, digitale Verlosser vrede op aarde heeft gebracht en een einde heeft gemaakt aan hongersnood. Mrs. Davis verschaft aan iedereen betekenis in het leven door middel van een mobiele app. Maar Sister Simone beschouwt Mrs. Davis als persoonlijk verantwoordelijk voor de dood van haar vader en wil daarom niks van deze AI weten.

Overigens heb ik het hier nog maar over de eerste 10 minuten van de eerste aflevering.

Heilige Graal, geloof als marketing en zingeving als verhaal

Wat er verder allemaal aan bod komt? Onder andere de oorsprong van de Heilige Graal (het is fantastisch, je rolt over de grond van het lachen). De Katholieke Kerk als marketingmachine. Zingeving als ‘storytelling’. De mythe van de Held met de Duizend Gezichten, zoals Joseph Campbell die uiteenzet (ja, echt). Dit allemaal verwerkt in de absurditeit van een epische strijd tussen geloof en technologie.

Op deze manier is Mrs. Davis is een flitsend, bij vlagen hilarisch en vooral kleurrijk verhaal dat geen ogenblik verveeld en dat zichzelf nergens al te serieus neemt, met op de achtergrond een heerlijke droge, ironische en humoristische ondertoon.

What the f…ck?!

Mrs Davis is een serie die je – (naar mijn bescheiden, persoonlijke mening) – absoluut gezien moet hebben (om te kunnen geloven). De serie is snel, mooi vormgegeven, vermakelijk en heeft als ‘limited serie’ een beperkte 8 afleveringen. Dat maakt het verhaal ook een mooi afgerond geheel en de serie is dus ook lekker te bingen. (In deze tijden van een overkill aan series die steeds nét geen afsluting kennen, is een netjes afgerond verhaal zeker geen te onderschatten kwaliteit.)

Had ik daarnaast al gezegd dat de plotwendingen soms zo radicaal zijn dat je nek er pijn van gaat doen? Die wendingen doen niets af aan de verhaallogica van de serie, wat op zich een kunst is. Het zorgt er in ieder geval wel voor dat je – net als het hoofdpersonage zelf overigens – op sommige momenten werkelijk op je stoel met opgeheven handen uitroept naar het scherm: “What the f..ck?!” 

Een fijnere wereld met AI?

Belangrijker dan alle plotwendingen is voor deze blog natuurlijk de thematiek.

Mrs Davis, de titelfiguur van de serie, is zoals aangegeven niet de naam van het hoofdpersonage. Mrs. Davis is de naam van een soort ‘almachtige’ AI die ieder mens op de wereld voorziet van zijn eigen persoonlijke bestemming en zingeving. Op die manier heeft AI nu ‘echt’ gezorgd ‘vrede op aarde’. Via mobiel heeft iedereen 24/7 toegang tot Mrs. Davis en via bluetooth fluistert deze AI jouw persoonlijk ontwikkelingsadvies direct in het oor, inclusief statistieken en tijdsplanning. Mrs. Davis is kortom je digitale psycholoog, therapeut, persoonlijke coach en geestelijk verzorger in één.

AI en het pefecte pad van persoonlijke ontwikkeling

Herinner je nog de eerder vermelde geneeskunde student met een heilig geloof in de toekomst van AI als foutloos diagnostisch instrument? Maak kennis met Mrs. Davis, die je door en door kent, als je moeder, vader en psychotherapeut in één. De AI die voor jou het perfecte Pad van Ontwikkeling uitstippeld, zodat jij ‘je Beste Zelf’ kan worden. Je hebt geen coach meer nodig: hier is Mrs. Davis. Is het niet fantastisch?

AI en de Heilige Graal van betekenis

In de serie Mrs. Davis hebben de bedenkers de steeds terugkerende culturele thematiek van AI als de Almacht waar wij geen grip op hebben, omgekeerd in de positieve boodschap ervan. AI is in deze serie niet de Straffende en Onrechtvaardige Alwetende Almacht waar wij geen invloed op hebben en die ons kwaad doet. In Mrs. Davis is er gekozen voor het andere (stupide) uiterste: hier is AI de Alwetende Liefdevolle Almacht. AI die voor ons zorgt en die het goed met ons voorheeft. Deze AI biedt ons de Heilige Graal van zingeving. Het biedt ons tegelijk de Heilige Graal van Betekenis, én het pad om die prijs te bemachtigen!

AI en de lyriek van Almacht in postmoderne tijden

Het lyrische druipt er vanaf. En dat is natuurlijk ook de bedoeling. Het hele idee van de positieve Almacht van de AI van Mrs. Davis doet denken aan de nieuwe religieuze onderstroom van de postmoderne wereld: de lyriek van prestatie, winst en succes. Het is het marketing- en managementverhaal van topprestatie en winstmaximalisatie in virtuele vorm. “Moeten we niet iets met AI?” klinkt het in bijna iedere vergaderruimte. Want ja, álles wordt dan sneller, beter, efficiënter…

“AI-technologie verbetert de bedrijfsprestaties en productiviteit door processen of taken te automatiseren die voorheen menselijke inzet vereisten. Bovendien maakt AI het mogelijk om data te interpreteren op een schaal die geen mens ooit zou aankunnen. Die mogelijkheid kan een bedrijf aanzienlijke voordelen opleveren.” (- aldus Oracle Nederland)

De leegte van AI en de verdwaalde mens

Het waarom van AI in een notendop samengevat: “Op een schaal die geen mens ooit zal aankunnen.” Al mag dan mooi en prachtig lijken, maar de leegte die AI achterlaat in zijn pad wordt vooral duidelijk als AI wegvalt. Wat achterblijft is een verdwaalde mens die niet meer weet waar deze staat. Toen in 1882 de dolle mens van Nietzsche in De Vrolijke Wetenschap de dood van God verkondigde (‘wij hebben hem vermoord’) vielen we al in een metaforische leegte.

Wat gebeurt er als de Almacht van AI ons in de steek laat?

Nu, nog net geen 150 jaar later, is de volgende vraag: wat gebeurt er als al die technologie, al die AI wegvalt? Het Grote Culturele Verhaal is in ieder geval dat we zullen wegvallen in een letterlijke leegte. Met het wegvallen van AI zal de mens steeds weer in de val van zijn eigen Blinde Vertrouwen vallen: we weten niet meer wat we met onszelf aanmoeten. In potentie laat Mrs. Davis zien wat er gebeurt als de Almacht waarin we vertrouwen met AI wegvalt. Want mét Mrs Davis in het oor lijken mensen misschien wel sereen. Maar tegelijk ook bijna gebrainwashed. En zónder deze AI? Plotseling valt de mens ten prooi aan totale chaos.

“This is SO STUPID!”

Er is paniek, angst, er zijn auto-ongelukken en er is algehele wanorde. Kortom: zonder AI vergaat de wereld; mét AI komt alles goed en is de wereld gered. Dat zijn echter twee kanten van dezelfde onzinnige boodschap. Wanneer, aan het eind van de serie, de ‘schepper’ van Mrs Davis aan Sister Simone dan eindelijk uitlegt wat de achterliggende oorsprong van deze AI eigenlijk is – (SPOILER ALERT(!): het blijkt een uit de klauwen gegroeide en veredelde klantenservice app) – vat Sister Simone het hele idee van Artificial Intelligence dan ook op hilarische en tegelijk epische wijze samen met de woorden: “This is SO STUPID!”

De strijd tussen Sister Simone en Mrs. Davis

Over spiritualiteit tussen technologie en mens

Sister Simone is een gecompliceerd karakter. Als non vertegenwoordigt ze enerzijds het religieuze, wat überhapaupt een bijzonder verschijnsel is in deze ‘onttoverde’ moderne wereld van technologie, atheïsme en diversiteit aan religieuze en spirituele stromingen. Als vrouw staat ze tegenover het masculine van haar ex-vriendje Wiley en de ‘broederschap’ dat hij vertegenwoordigt en dat zich ‘verzet’ tegen AI.

Spiritualiteit als ‘buitensluiten wat voorgegeven is”

Waar deze groep ‘mannelijke mannen’ zich ondergronds verzet tegen AI – maar nog steeds (dom) gebruik maakt van technologie – heeft Sister Simone zich volledig afgesneden van deze technologie. AI heeft geen enkele toegang tot haar. Sister Simone sluit op deze manier in wezen het kunstmatige ‘Almachtige Goedaardige Ordeningsprincipe’ dat Mrs. Davis vertegenwoordigt volledig buiten. Dit frustreert Mrs. Davis aanzienlijk en komt ‘verhaaltechnisch’ goed van pas. Maar de houding van Simone staat voor meer dan alleen het frustreren van Mrs. Davis:

Sister Simone vertegenwoordigt het idee van spiritualiteit als “buitensluiten van wat voorgegeven is”.

Wat is spiritualiteit?

Het voert te ver (of eigenlijk zou het blijk geven van een lichte megalomane arrogantie aan mijn kant) om in deze blog werkelijk antwoord te kunnen geven op deze vraag; ‘Wat is spiritualiteit’. Maar in ieder geval is het goed om er op te wijzen dat ik het begrip ‘spiritualiteit’ in ieder geval niet opvat in ‘New Age’ terminologie.

New Age Spiritualiteit en AI

Ik verzet me tegen iedere ‘New Age’-vorm van spiritualiteit die te maken heeft met een bepaalde vorm van ‘manipulatie’. Denk aan astrologie als manier om de sterren lezen om de toekomst te voorspellen voor je dag; je leven transformeren door op manifesterende gedachten te mediteren; je bestaan te transformeren door quantum krisllogy en metafyca; of volg even een ‘cursus in wonderen’ als ‘spirituele leerweg’ om innerlijke vrede te vinden. Spiritualiteit, zeg maar, om te krijgen wat je wilt.

Het verband tussen New Age spiritualiteit en AI

Nee, dat is niet de spiritualiteit die ik voorsta. Sterker, er zit volgens mij ook een onderhuids verband tussen het culturele verhaal van AI en de New Age stroming van spiritualiteit. Het is lastig om dat verband precies aan te wijzen, maar je ziet het als onderstroom terug in Mrs. Davis. Het is de onderliggende boodschap die gaat over het gegeven dat we technologie voortdurend kunnen gebruiken om méér te worden dan wie en wat we zijn, als mens. Technologie en AI als weg naar het transhumanisme.

Het magische denken achter AI

Of het nu gaat om het ‘magische denken’ van een kristallen bol. Of om het creëren van een algoritmische machine waar we de beslissingen die we nemen aan overlaten (denk aan die geneeskundestudent: ‘… omdat de mens zich vergist. En AI niet.’). AI en New Age spiritualiteit zijn aan elkaar verbonden aan een soort cultureel magisch denken. Beiden zijn niets anders dan manipulatieve krachten waarmee we ons leven denken te kunnen beheersen, beïnvloeden en te kunnen controleren. Zo zijn AI en New Age spiritualiteit in ons culturele verhaal in wezen altijd verbonden.

Spiritualiteit als ‘dat wat in beweging zet’

Ik vat spiritualiteit echter vooral op als geworteld in de christelijke traditie (het woord vindt daar ook zijn oorsprong). De afkomst van het woord ‘spiritualiteit‘ ligt bij het Latijnse ‘spiritualitas’, dat weer is afgeleid uit het Griekse ‘pneuma’ en het ‘pneumatikos’ zoals het voorkomt in de Brieven van Paulus in het Nieuwe Testament. Spiritualiteit, opvat niet als tegenoverstelde van ‘materialiteit’, de ziel tegenover het stoffelijke lichaam. Maar als een manier van leven die gevuld is met en in beweging wordt gebracht door de eigen ‘in-spiratie’ – de eigen ‘inademing’.

Spiritualiteit als overgave aan het oncontroleerbare

Dit in tegenstelling tot het ‘vleselijke’ leven, waarbij men in beweging wordt gebracht door wereldse waarden, geloof, verlanges en begeerten. Spiritualiteit gaat dus over ‘dat wat in beweging zet’, met als idee dat dit ‘van binnenuit’ komt – vanuit de adem, vanuit het innerlijk. En níet van buiten – voorgegevn door wereldse wetten, normen en kaders. Of, zoals in deze postmoderne tijd, door de ‘magie’ van technologie en/of AI. Spiritualiteit gaat dus ook over een overgave aan het oncontroleerbare, aan de chaos, aan dat waar we geen invloed op uitoefenen.

Spiritualiteit als verhaal

In een Titus Brandsma Lezing over Spiritualiteit als Modern Verhaal van Herman Andriessen, stelt Andriessen dat ‘verhaal’ eigenlijk afkomstig is van ‘het weer goed maken’. Hij zegt over ‘verhaal’: “Het woord komt oorspronkeijk uit de sfeer van het recht. Iemands verhaal begint op het moment dat voor de rechtbank is komen vast te staan dat zijn recht werkelijk geschonden is en dat de oorspronkelijke orde dient te worden hersteld.”

In verband met spiritualiteit betekent dit ook dat wij ons door het spirituele verhaal schadeloos willen laten stellen voor wat ons door ‘Eeuwige’ is aangedaan. Hij (God/Almacht/het Al/De Ene/Het Leven) was het die ons immers confronteerde met alle wisselvalligheden en onbestendigheden van het leven. Er was een belofte van vervulling. Maar het Leven stelde dit steeds uit. Hij schiep in ons de onrust, maar vervulde deze nooit:

“Hij schiep de dingen die onze zinnen vullen en toch niet vervullen; de medemens die ons verlangen en ons breekpunt is.”

Spiritualiteit als “Het weer goed maken”

“Spiritualiteit als het verhaal van onze schadeloosstelling zelf: als herstel van de oorspronkelijke orde. Waar wij tekort schieten waar het leven tekort schiet, waar de Eeuwige tekort schiet, vertellen wij onszelf verhalen, in taal, in symboelen en in verbeelding.”

In Mrs. Davis is de drijfveer om op reis te gaan en aan haar ‘verhaal’ te beginnen, de belofte van Mrs. Davis: als je op reis gaat en iets voor mij vindt, dan beloof ik je dat ik mijzelf uitschakel.

Schadeloosstelling voor wat buiten onsze macht ligt

Sister Simone gaat op reis – komt in beweging – met als doel om de voorgegeven orde die over de wereld heerst uit te schakelen. Ze wordt ‘in beweging gezet’, vanuit een innerlijke overtuiging dat de ordening die er nu is – ook al brengt deze vrede op aarde, etc – kunstmatig is: voorgegeven. En dús niet de juiste, rechtmatige ordening. Als we het hebben over het streven van spiritualiteit naar de ‘natuurlijke orde’, dan is die ordening altijd een van chaos. Het is de ordening van het niet beheersbare, van het onvoorspelbare. Spiritualiteit gaat over de schadeloosstelling voor wat buiten onze macht van invloed en beheersing ligt.

Het ‘goed’ maken als ‘samenvallen met wat één is’

AI, in ieder geval als cultureel verhaal, vertegenwoordigt onze wens om het leven beheersbaar te maken. Spiritualiteit is de oefening om die wens tot beheersing en invloed te doorzien en los te laten. Te leren om vertrouwen op wat daarna komt: de creativiteit, de veerkracht, het doorzettingsvermogen. En het samenvallen met wat één is. Spiritualiteit is in die zin steeds en voortdurend te leren om ‘het weer goed te maken’.

Zingeving, spiritualiteit en het omarmen van chaos

Misschien ligt hier dan ook de sleutel om te begrijpen welke plek de zoektocht naar spiritualiteit ten tijde van AI heeft, vanuit díe belofte van Mrs. Davis aan Sister Simone:

“Vind voor mij de Heilige Graal en ik beloof je dat ik mezelf zal uitschakelen.“

De paradoxale boodschap die besloten ligt in deze belofte is natuurlijk dat het vinden van de meest waarachtige zingeving nooit de chaos van het leven zal tegenhouden of ordenen.

Mrs. Davis is in de serie het Grote Ordeningsprincipe (brenger van zingeving en betekenis). Het in stand houden van deze AI brengt een einde aan oorlogen en hongersnood: de Ultieme Vrede. Het uitschakelen van Mrs. Davis betekent dan ook het opnieuw introduceren van de wanorde en de chaos waartoe mensen in staat zijn. Het uitschakelen van AI betekent het weer toelaten van chaos in het leven.

Zingeving of spiritualiteit houdt de chaos niet tegen

Dat lijkt een rare boodschap. Zeker als je ‘zingeving’ beschouwt als de grote ordening en onderneming van het leven. In zekere zin ís dat immers de ‘Heilige Graal’ voor ieder mens: het is (het vinden van) de Ultieme Betekenis. Dus wat betekent het dan eigenlijk als de serie in het hele verhaal metaforisch zegt:

Vind je Ultieme Betekenis en ik beloof je dat de Totale Chaos zal plaatsvinden.

Waarachtige spiritualiteit

De verdwaalde mens in de chaos van het leven

Dit is het echte verhaal achter Waarachtige Spiritualiteit: het gaat juist níet om het ordenen van het leven door er een Hogere Boodschap overheen te leggen. Het gaat erom de wanordelijke chaos van het leven – de onvoorspelbaarheid ervan, de wendingen erin, de botsingen ermee – te omhelzen, precies zoals het is: als het leven zelf.

De verdwaalde mens

We zijn als mensen in wezen altijd een beetje verdwaald. Ergens in het leven raken we verloren. We raken overmand door de chaos en meestal doen er volgens alles aan om het pad weer terug te krijgen. Het zijn de momenten dat we gaan zoeken naar iets Groters: het ‘méér, de zin, de betekenis. Wie voor zichzelf de Heilige Graal van betekenis en zingeving vindt, hoeft zich daarbij niet te verbergen in een klooster om het leven te vermijden. Maar AI gaat het antwoord ook niet geven – of als het wel antwoord begint te geven, dan zijn die antwoorden altijd leeg. Dat komt omdat ze van buiten komen. Er is geen in-ademing achter deze antwoorden. Ze zetten niet in beweging.

Vergeet alle beloftes van orde en zin…

Het leven krijgen we niet – nooit – volledig onder controle. Maar misschien is het leven daar ook helemaal niet voor. Terugtrekken in een klooster heeft dan ook geen zin. Maar Mrs. Davis laat zien: die controle gaat ook niet komen met het goocheltrucje van AI.

Laat dus maar los, die belofte van AI. Vergeet die belofte van een wereld die beter wordt met méér, groter, beter, sneller. Laat los dat verhaal over nooit goed genoeg zijn en altijd die betere prestatie en meer succes.

Laat de chaos van het leven maar binnen. Ik beloof je: het komt goed.

(Deze blog is geschreven zonder inzet of advies van AI. Alle informatie erin is door een mens verzameld. Deze blog is niet pefect. Het kwam langzaam en met horten en stoten tot stand. Door het te publiceren zal het op den duur een AI voeden. Hopelijk voedt het een mens eerder.)