Rango als spirituele allegorie

In een eerdere blog refereerde ik al aan Rango, die vermakelijke animatiefilm uit 2011 met de door Johnny Depp vertolkte kameleon in de hoofdrol, als een spirituele allegorie.

Water en modder

Rango bevat volgens mij duidelijk spirituele referenties. Al snel, bijvoorbeeld, wanneer onze kleine kameleon door een ongeluk het leven binnen is gelanceerd, ontmoet hij een overreden gordeldier, dat Rango vervolgens op z’n weg door de woestijn stuurt met de woorden: ‘Wie water wil vinden, moet zoeken naar modder.’

Die uitspraak lijkt op het eerste gezicht misschien een oude overlevingstip, maar het kan ook goed begrepen worden als een spirituele verwijzing. In de trend van: ‘Wie zoekt naar hoop, moet zich wenden tot de armoedigen, tot het zogenoemde ‘slijk der aarde’.’ Juist in armoede, in de woestijn, ontdek je met andere woorden, wat ‘hoop’ inhoudt. Of wat ‘water’ werkelijk betekent. Water is niet ‘zomaar’ een verfrissende vloeistof, het is geen H2O, maar het betekent léven.

Metafoor van het gordeldier

Interessant detail hierbij is overigens ook dat een oude Maya legende vertelt dat gordeldieren speciaal zouden zijn gecreëerd om een aantal lagere Goden nederigheid bij te brengen. Daarvoor wordt een stel opstandige, lagere goden op een bankje geplaatst bij een strafzitting, waarbij dat bankje plotseling blijkt te bestaan uit twee gordeldieren. Doordat de gordeldieren plotseling opspringen, en de Goden daardoor achterover kieperen, zouden de goden moeten leren om niets zomaar op het eerste gezicht aan te nemen voor wat het lijkt te zijn.

Het gordeldier vertelt Rango dat hij de weg over wilde steken om ‘naar de andere kant te komen’. Waarop Rango verbijsterd aan hem vraagt: ‘Maar waarom wacht je dan niet gewoon tot er geen auto’s meer komen?’ Het antwoord van het gordeldier spreekt bijzonder aan. ‘Zo simpel is het niet,’ zegt het gordeldier. ‘Het is een metafoor.’ Opnieuw die verwijzing om niets op het eerste gezicht aan te nemen voor wat het is.

Sommige metaforen verpletteren!

Op het moment dat het gordeldier dat zegt, wordt Rango gegrepen door de wervelwind van een voorbijsnellende auto. In een maalstroom van botbrekende acrobatiek wordt hij overal en nergens heen geslingerd, tot hij uiteindelijk weer op de grond smakt. Zo simpel is het blijkbaar niet om ‘naar de andere kant te komen.’ De echte poging om ‘de andere kant’ te bereiken, is in spiritueel opzicht namelijk het opgeven van de veiligheid en de illusie.

De andere kant bereiken betekent: loslaten. En loslaten betekent soms – vaak? – rücksichtslos meegesleurd worden door het leven. Het kan erin resulteren dat je hetzelfde moet stamelen als Rango, wanneer hij daar uitgeteld en half gebroken op de grond ligt en zegt: ‘Ik denk dat de metafoor net mijn milt heeft verpulverd’.

“Hier ben je”

‘Maar ik kan niet overleven in de woestijn! Ik hoor hier niet!’ roept Rango – in paniek en in verzet – ook tegen het gordeldier, wanneer Rango net uit zijn terrarium is gelanceerd. ‘Dat kan wel zijn. Maar hier ben je,’ antwoord het gordeldier laconiek. Dat is bijna een boeddhistisch antwoord.

Je ziet het een zenmeester zo zeggen, minzaam toekijkend hoe de leerlingen mentaal worstelt, geestelijk naar alle kanten wringt, in een poging om te ontsnappen aan de omstandigheden. De nederigheid ligt er inderdaad in om het antwoord dat volgt op de wanhoop van: ‘Ik hoor hier niet!’, te durven accepteren. En de omstandigheden te durven omarmen in het: ‘Hier ben je.’

Jungiaanse thematiek: individuatie

Een andere (eveneens spiritueel getinte) kant van Rango is de puur Jungiaanse thematiek. Een goed voorbeeld daarvan is de regelmatige terugkerende vraag: ‘Wie ben ik?’. Die vraag is puur Jungiaans, in de zin dat de vraag verwijst naar de vraag om individuatie.

Individuatie is het door Jung zo genoemde proces van psychologische integratie, met als doel: de ontwikkeling van een individuele persoonlijkheid die losstaat van het collectieve bewustzijn. Het gaat bij individuatie om het bewust worden van iets ‘anders’ te zijn en te willen dan ‘het collectief’: het is een proces van differentiatie, dat vaak ook gepaard gaat met conflict.

Archetype van De Schaduw

Het proces van individuatie begint volgens Jung meestal met het archetype van de Schaduw. De Schaduw duidt op onze ‘donkere kant’. Het bestaat uit de kanten van onszelf die we onderdrukken of nadrukkelijk negeren, voornamelijk omdat er een samenleving is waar we deel van uit willen maken. Deel uitmaken van het collectief vraagt echter van ons dat we dingen opgeven: dat vormt onze Schaduw.

Om ‘ons-Zelf’ te kunnen worden, om ‘heel’ te worden, is het dan ook van belang om onze Schaduw te (her)ontdekken. Op deze thematiek van het proces van individuatie wordt in de film letterlijk gewezen wanneer Rango, bij aanvang van zijn zoektocht naar het water, door het gordeldier de woestijn in wordt gestuurd met de woorden: ‘Volg je schaduw.’

Het Zelf in de woestijn: anatta

Een derde en laatste voorbeeld dat laat zien dat Rango als spirituele allegorie kan worden geïnterpreteerd, blijkt uit het feit dat de vraag ‘Wie ben ik?’ uiteindelijk voor Rango ‘doodloopt’. De zoektocht naar het Zelf – voor Jung zou het ontdekken van het Zelf het eindpunt vormen van het individuatieproces –  strandt voor Rango opnieuw in een woestijn.

Wat Rango dan aantreft is een Zelf dat eigenlijk net zo goed op zoek is. Dit Zelf, gepersonificeerd door een geanimeerde Clint Eastwood, zegt dan ook: ‘Je bent een lange weg gegaan om te zoeken naar iets dat er niet is.’ Opnieuw is dat een sterk boeddhistisch antwoord.

Anatta is immers de boeddhistische term voor ‘geen-zelf’, of voor de illusie van het zelf. Dat betekent overigens niet dat er helemaal niets meer overblijft: het verhaal blijft. Rango mag daar dan staan, in eenzaamheid, alleen, met een Zelf dat in de kern wellicht volstrekt géén inhoud kent. Maar uiteindelijk is er nog altijd het verhaal waar hij aan kan, en mag, en wellicht zelfs moet, vasthouden.

Dat is dan ook de uiteindelijke – en in feite enige tellende – waarheid die hij meekrijgt van het Zelf:

‘Niemand kan weglopen uit zijn eigen verhaal.’